ولایت

*درآمد:
روايت مبسوطي كه پس از اين ديباچه مي‌آيد، بيش و قبل از هر چيز، پيامي تواند بود براي همه نوجوانان و جواناني كه در توجيه ناكامي‌هاي خويش از محروميت‌ها پرده‌اي مي‌سازند براي پوشاندن تقصير خويش و ماندن اندر خم آغازين كوي انديشه و عمل.
راوي اين خاطرات شنيدني در يكي از روستاهاي دورافتاده اردبيل به دنيا آمد و مظالم خوانين منطقه، بهانه او گشت براي ديده برگشودن بر افقي فراتر، بر علل فروافتادن اين مرز و بوم در گرداب عقب‌ماندگي و محنت. وي در گام‌هاي نخستين، با بخش مهمي از عالمان زمان و مبارزين شاخص ملي، ارتباطي گرم را برقرار كرد و از آن پس پايگاه و پناهي شد براي مردمان خطه آذربايجان براي پنجه درافكندن با رژيمي كه آنان را زبون و ضعيف مي‌خواست.
حجت‌الاسلام و المسلمين ابوذر بيدار كه براي نخستين بار، بخشي از خاطرات فرهنگي و مبارزاتي خويش را با ما در ميان گذارد از مبارزين شاخص روحاني در خطه اردبيل به شمار مي‌رود؛ چهره‌اي كه نزد پيشگامان انقلاب ارجي وافر داشته است و اين همه را اسناد منتشر نشده‌اي كه او در اختيارمان نهاد، گواهي مي‌دهد. با اين اميد كه جستارهائي از حيات سياسي مرداني چون او، گنجينه انديشه و تجربه تاريخ‌‌پژوهان و نيز پويندگان طريق حقيقت را سرشارتر سازد.


*سؤال: نخستين گرايشات سياسي در چند سالگي در شما پديد آمد؟

*بيدار: شايد اين پاسخي كه مي‌دهم چندان به سؤال شما مربوط نباشد اما دلم مي‌خواهد به اين نكته اشاره كنم كه ورود به مبارزات سياسي، عيناً مثل شروع به شعر گفتن و نقاشي كردن و ورود به كارهاي هنري و امثال اينهاست، يعني هر انساني شاعر نيست و هر انساني نقاش نيست و هر انساني نويسنده نيست. به نظر من سياسي‌كاري هم اين‌طور است يعني خيلي از روحانيون و غير روحانيون ما سياسي‌كار نيستند.

*سؤال: منظورتان اين است كه اهل سياست نيستند؟

*بيدار: بله، شما عرض بنده را تصحيح كرديد. اهل سياست نيستند. من در آذر 1317 متولد شدم و در نوجواني بود كه حوادث اطراف، ما را متوجه سياست كرد. آن زمان كه پيگير مسائل سياسي شديم، كم مانده بود كه به ما بگويند آقا چرا روزنامه مي‌خوانيد و چرا فلان روزنامه به آدرس شما مي‌آيد و اينها را رها كنيد. علت اين توجه و تمايل هم برخي ضربه‌هاي روحي بود كه در دوران نوجواني و در روستا به ما وارد مي‌شد، من وقتي مي‌ديدم كه مثلاً خان محل 70، 80 تا ده و روستا دارد و مي‌آيد و امر و نهي مي‌كند و حتي مي‌خواهد به روحانيت منطقه هم تسلط پيدا و آنها را دعاگوي خود كند. اينها در روح لطيف و نازك بنده اثر داشت. يادم مي‌آيد كه بنده از روستاي خودمان، "كورايم " از توابع اردبيل آمدم به "پارچين ". بعدها كه ما به فكر تأسيس مدرسه در "كورايم " افتاديم، از روي آمار 15 هزار نفر جمعيت داشت ولي بيشتر بود چون اكثر مردم سجل نگرفته بودند. بعضي‌ها سجل گرفتن را يك كار معمولي مي‌دانستند و نمي‌گرفتند و يك‌مرتبه يادشان مي‌افتاد كه بايد ازدواج كنند و سجل لازم است!
وقتي به روستاي "پارچين " ‌رفتم كه استاد ما آقاي آسيد ابوالقاسم پارچيني در آنجا حوزه علميه تأسيس كرده بود، يك‌مرتبه ديدم ميرآخورخان با سه چهار تا نوكر، حدود 60، 70 اسب را در زراعت مردم رها كرده، چون آنها آن زمين‌ها را ملك طلق خود مي‌دانستند و ابائي نداشتند كه گندم و جو مردم را زير پاي اسبان خود له كنند. من يكدفعه به اعتراض گفتم: "آقا! مي‌بينيد چه مي‌كنيد؟ چرا محصولات مردم را زير پاي اسب‌ها له مي‌كنيد؟ " به‌يك‌باره ميرآخور تازيانه را كشيد و مي‌خواست مرا بزند. من طلبه بودم و طلبه هم خيلي قداست و حرمت داشت. اين يكي مي‌خواست مرا بزند كه آن يكي آمد و گفت طلبه را نمي‌شود زد اما در عين حال گفت: "اگر دوباره از اين حرف‌ها بزني، شما را نمي‌زنيم بلكه مي‌كشيم! " در صورتي كه من در سنين نوجواني بودم.

*سؤال: چند سال داشتيد؟

*بيدار: فكر مي‌كنم در حدود 15، 16 داشتم ولي واقعاً ظلم را با پوست و استخوان خودم مي‌فهميدم. خاطرم هست در همان مقطع، يك روحيه ظلم‌ستيزي در من به وجود آمد و هرگز اين صحنه‌ها را فراموش ‌نكردم. خاطرم هست در همان مقطع، يك نفر با اراده خودش تصميم گرفت از روستاي ما برود به اردبيل يا برود در تهران زندگي كند. نوكرهاي خان در ده ما، چنان او را با شلاق و چوب زدند كه از شلوار او خون فواره مي‌زد! حرفشان اين بود كه چرا كوچ مي‌كني؟ من ‌اينها را مي‌ديدم و امثال اينها نه يكي بود نه دو تا نه سه تا. عوامل خان و كدخداها و آدم‌هاي خان مي‌آمدند و از موضع غرور، دستور مي‌دادند و ستم مي‌كردند لذا از آن وقت، يك روحيه ظلم‌ستيزي و آگاهي بر اينكه در طول تاريخ، كشاورزان و زحمتكشان دچار چنين مصائبي بوده‌اند، در من شكل گرفت.
در هرحال ما رفتيم به "پارچين " كه نزديك روستاي ما بود و درس را ادامه داديم. اساتيد ما يكي شيخ ابوالفضل دانش صائني بود و يكي هم سيد ابوالقاسم موسوي پارچيني كه همه اينها مجتهد مسلم بودند و اسنادي دارم كه مرحوم آيت‌الله سيد ابوالحسن اصفهاني و ديگران براي مرحوم پارچيني نوشتند كه بر شما تقليد حرام است، شما بايد به فتوا و استنباط خودتان عمل كنيد. پس از آن آمديم به اردبيل و به درس و بحث طلبگي ادامه داديم. در كنار اينها، كتاب‌هاي جديدي را كه منتشر مي‌شد، مي‌خريدم و مي‌خواندم و روزنامه هم مي‌خواندم. يادم مي‌آيد نخستين روزنامه‌‌اي كه خريدم، كيهان بود به 2 قران! مي‌خواندم و مي‌ديدم كه عجب! در دنيا چه اتفاقاتي روي مي‌دهند‌ ولي اين جور فكرها را نمي‌شد با درس تلفيق كرد. بايد اول درسمان را مي‌خوانديم و قدرت تشخيص ما به جائي مي‌رسيد و بعد دنبال روزنامه‌خواني و سياست مي‌رفتيم. قلممان هم بد نبود و استادمان در مكتب، خوب نوشتن را با املا و انشا به ما ياد داده بود ولي مدرسه‌اي كه در آن درس مي‌خوانديم، مكتب بود و نه مدرسه جديد.
بعد از چندين سال درس خواندن در اردبيل، رفتيم تبريز. استادان ما خوشبختانه در ادبيات عرب، فلسفه، منطق، فقه، اصول و در همه رشته‌ها، نخبه و برجسته و بنام بودند از جمله: حاج ملابشير مدرس، آقاي ميرزا ابوالفضل حلال‌زاد، از همدرس‌هاي مرحوم حاج ميرزا حسن آقاي سعيد چهلستوني،‌ آقاي حاج ميرزا ابراهيم كلانتري،‌ آقاي طالب‌العلم، آقاي آسيد غني آقاي اردبيلي كه از شاگردان قديمي مرحوم امام خميني بودند و تقريرات ايشان از درس فلسفه امام در دو جلد چاپ شده است.
اسامي زيادي هستند كه من در مصاحبه‌اي كه قبلاً با حوزه هنري كردم به تفصيل نوشتم. يكي از متدينين اردبيل به نام حاجي علي محمديان كه به "پارچين " آمده و علاقه مرا به علوم ديني ديده بود، گفت جاي شما اردبيل نيست و بايد به حوزه علميه تبريز برويد لذا به پيشنهاد ايشان به تبريز رفتم. تبريز در آن زمان از نظر سطوح عاليه گمانم از قم جلو مي‌زد ولي از نظر فقه و خارج اصول، قم جايگاه ديگري داشت. استادان ما عبارت بودند از: آقاي آميرزا احمدي، آقاي انگجي، آقاي آسيد ابراهيم دروازه‌اي، آقاي شيخ جعفر شيخ‌الائمه، آقاي آسيد مرتضي مستنبط غروي، ‌آقاي آميرزا عبدالله مجتهدي، آقاي آشيخ علي‌اكبر نحوي و استادان ديگر كه همه اينها "درجه اول " بودند.
از شاگردان آقاي آشيخ علي‌اكبر نحوي،‌ يكي آقاي دكتر جليل تجليل است كه يك زماني رئيس كتابخانه دانشگاه تهران بود، هم گوينده خوبي است و هم نويسنده خوبي و هم اديب خوبي. اساساً هر كسي كه نفس آشيخ علي‌اكبر نحوي به او خورده بود مثل اينكه درس را از زمخشري و سيبويه و كسائي و زجّاج گرفته است! يعني اين قدر ايشان در نحو استاد بود. ما پيش ايشان مطوّل مي‌خوانديم. ايشان وقتي به يك شعري مي‌رسيد، شرح مبسوطي در باره اول و وسط و آخر شعر مي‌گفت كه چرا گفته شده، در چه مقامي گفته شده و همه جزئيات را مي‌گفت. همه گفته‌هاي ايشان همراه با شواهد بود. آقاي مستنبط فيلسوف بود و فلسفه را نزد ايشان خوانديم. آقاي مجتهدي هم فقيه بود، هم اصولي بود، هم زبان‌دان بود و زبان‌هاي خارجي را هم مي‌دانست و يك مقدار هم در ورود ما به سياست، دخيل بود. آقاي شيخ جعفر شيخ‌الائمه در اصول استاد بود. آقاي آشيخ حسين شنب غازاني، استاد تفسير ما بود و بعد از نماز مغرب و عشاء در مسجد "كل كت دسي " درس تفسير مي‌گفت و من اينها را يادداشت مي‌كردم. در آن جلسه، اساتيد دانشگاه هم همراه با دفتر و قلم مي‌آمدند و استاد، تفسير را شروع مي‌كرد. تفسيرشان، يك تفسير يادگاري بود. آيه را مي‌خواند،‌ اعرابش را مي‌گفت، تجزيه و تركيبش را مي‌گفت، شأن نزولش را مي‌گفت و بعد تفسيرهاي علماي شيعه و سني را مي‌گفت و نهايتاً استنباط‌هاي خود را نيز مي‌گفت. من 7 سال تمام در تبريز بودم و فقط بعضي اوقات براي ديدن پدر و مادر و خواهر و برادرهايم به روستا مي‌آمدم.

*سؤال: در تبريز تا كجا خوانديد و كي به قم رفتيد؟

*بيدار: بنده در تبريز، منظومه، لمعتين، رسائل و مكاسب را خواندم كه بايد فرصت پيدا كنم و خاطرات اين دوره را بنويسم، چون خواندني هستند. احتمالاً سال 37 و 38 به قم رفتم و فكر مي‌كنم يك سال و اندي در آنجا ماندم. درصدد اين بودم كه از قم، يكسره به نجف بروم، به خاطر همين هم سعي داشتم در قم كم بمانم و هر چه زودتر براي ادامه تحصيل، عازم نجف شوم، هم در جوار مولا (ع) باشم و هم از محضر اساتيد آنجا بهره‌مند شوم. متأسفانه اين امر مقدر نشد و تا امروز مشرف به عتبات عاليات نشده‌ام! آسيد عبدالغني نجفي اردبيلي، كارت عضويت در "منتدي‌النشر " را از آقاي مظفر در آنجا گرفته و برايم فرستاده بود. قرار بود من بروم آبادان و به وسيله آشيخ عبدالرسول قائمي، قاچاقي بروم نجف و اگر در آنجا شرطه ما را بگيرد، اين كارت را نشان بدهم كه طلبه نجف هستم و آمدم اين طرف كه هوائي بخورم با اين همه نشد كه به نجف مشرف شوم. زماني هم كه امام مشرف به نجف شدند و درسشان را شروع كردند، ممنوع‌الخروج بودم و در ايران ماندم اما نفس مرحوم امام به ما خورده، از محضر مرحوم آيت‌الله بروجردي هم بهره‌مند شديم، از محضر مرحوم آقاي داماد هم استفاده كرديم.

*سؤال: در قم كداميك از علما و شخصيت‌ها، بيشتر توجه شما را جلب كردند و چرا؟

*بيدار: آن‌ روزها، ورود به سياست، آن‌طور كه قبل از سال 41 معنا و مفهوم پيدا كرد، هنوز رايج نبود. بايد به صراحت عرض كنم كه بعد از سال 41 كه مسئله انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي از طرف علم، نخست‌وزير وقت، اعلام شد هنوز علما جنبش آنچناني نداشتند و وارد سياست نشده بودند. طلبه خوب كسي بود كه سرش را مي‌انداخت پائين و كتاب درسي‌اش را بغل مي‌كرد و يكسره مي‌رفت حوزه درس و بعد مي‌آمد مدرسه خودش و يا اگر در خارج مدرسه، منزل داشت، يكسر مي‌رفت منزل خودش! با اين همه، اساتيدي كه در مدت اقامت در قم، بيشتر نظر ما را جلب كردند يكي مرحوم علامه طباطبائي و ديگري مرحوم آقاي داماد بودند كه واقعاً ملاي كامل بودند. مرحوم آسيد احمد آقاي زنجاني هم‌ از نظر جمع بين علم و تقوا و قداست، يك عالم شاخص بود و نفسي قدسي داشت. بسيار زاهد و متقي بود. مرحوم آسيد صدرالدين صدر، پدر آقا موسي صدر هم شخصيت و ويژگي‌هاي بسيار جالبي داشتند.

*سؤال: در آن يك سالي كه در قم بوديد، چه خاطراتي از امام داريد؟

*بيدار: در آن يك سالي كه در قم طلبه بودم، ارتباط نزديك با امام نداشتم، اما بعدها كه به اردبيل آمدم و مكاتبات ما با دنياي خارج و داخل ايران شروع شد با مرحوم امام هم ارتباط پيدا كردم و بعد از آن سه بار از نزديك خدمتشان رسيدم. در اين ديدارها با مرحوم آقاي آسيد يونس عرفاني همراه بودم كه خيلي با مرحوم آقا مصطفي رفيق بود و ما را به عنوان كسي كه داريم در اردبيل مبارزه مي‌كنيم به ايشان معرفي كرد، چون تلگراف‌هاي ما خدمت امام رسيده بود و آقاي حاج سيد مصطفي هم ديده بود. به آقاي گلپايگاني و آقاي شريعتمداري هم تلگراف زده بوديم و در قضيه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي در تلگرافخانه اردبيل متحصن شده بوديم كه داستان مفصلي دارد. مرحوم حاج آقا مصطفي و همين‌طور مرحوم آيت‌الله ميلاني كه در همان مقطع خدمتشان تلگراف زده بوديم از ما مي‌پرسيدند "اين آقاي بهاءالدين اوِستا (oosta) كيست و حالشان چطور است؟ " گفتم: "آقا! ايشان بهاءالدين اوِستاست (avesta) ". گفتند: "نه، ديگر نشد. ايشان بايد اسمش را تغيير بدهد. اوِستا كلمه زرتشتي است و اين اسم را عوض كنند، بهتر است. " من اين نكته را به آقاي اوستا متذكر شدم. آقاي اوستا از ائمه جمعه اردبيل و مرد بسيار زاهد و عالمي بود. به هر حال حضرت امام در قم با اينكه ما بسيار جوان بوديم، خيلي ما را تحويل گرفتند و در حق ما دعا كردند. دو يا سه بار خدمت امام رسيديم. بار اول آن گوشه ‌نشستيم و ايشان گفتند: "چرا در مدتي كه در قم بودي، نيامدي خودت را معرفي كني؟ " گفتم: "ما بضاعتي نداشتيم و تازه از تبريز‌ آمده بوديم، خجالت مي‌كشيديم و خودمان را شايسته اين نمي‌دانستيم كه در حضور جنابعالي قدي علم كنيم و سؤالي بپرسيم ".
ايشان هنگامي كه از تركيه به نجف تبعيد شدند، رژيم شاه از اين اقدام نتيجه عكس گرفت؛ چون خيال مي‌كرد اگر حاج‌آقا روح‌الله خميني را به نجف بفرستد، ‌ايشان در مقابل فحول علماي آنجا نمي‌تواند قد علم كند ولي كور خوانده بود. امام وقتي به نجف رفتند، گل كردند و علما و فقهاي آنجا به استقبال و به ديدن ايشان رفتند و با ايشان مراوده پيدا كردند. امام درس گذاشتند و نه تنها در بين آنها گم نشدند، بلكه گل كردند، شكفته شدند و منشأ بركات بسيار شدند. ما در آن دوره سه تا نامه به ايشان نوشتيم كه يكي را نگه داشته‌ام. اين نامه‌ها متأسفانه اول مي‌رفت به ساواك! بعدها فهميديم نامه‌هائي كه براي مراجع و رجال سياسي مي‌نويسيم، ساواك كلاً كنترل مي‌كند. از كجا اين را فهميدم؟ آقاي حسين درايه،‌ رئيس فرهنگ اردبيل به من خيلي كمك كرد كه در سال 40-41 در روستاي خودمان، مدرسه‌اي را دائر كنم و نامش را گذاشتيم دبستان قدس. يك روز سرهنگ نبي‌پور كه رئيس ساواك اردبيل بود آمده و به درايه گفته بود: "شما از يك روحاني طرفدار مصدق‌السلطنه كه براي تهران و علما و رجال نامه مي‌نويسد، حمايت مي‌كني؟ " درايه گفته بود: "من از سياست سر در نمي‌آورم. ايشان دارد در منطقه‌اي كه 70، 80 روستا هست و يك مدرسه هم ندارد، مدرسه درست مي‌كند. اين اقدام او قابل تقدير است. شما اگر مرا از اين شهر به شهر ديگري هم بفرستيد، من باز هم در تهران از ايشان حمايت خواهم كرد. " اين آقاي حسين درايه بسيار آدم فاضل و اديبي بود كه در شهر اردبيل، دوستان زيادي پيدا كرده بود و مي‌خواست همان جا هم بازنشسته شود ولي او را به شهر ديگري منتقل كردند. اشعاري از ايشان دارم در مرثيه آقا سيدالشهدا (ع).

*سؤال: داشتيد مي‌گفتيد. از كجا فهميديد كه نامه‌هايتان كنترل مي‌شدند؟

*بيدار: آقاي درايه به من گفت. رئيس ساواك گفته بود ما از ايشان نامه‌هائي داريم كه به فردي به نام حسيني نوشته و در مقابل حسيني هم مقدار زيادي اعلاميه براي ايشان فرستاده است. حسيني، ‌آقاي سيد هادي خسروشاهي بود كه با اين نام مستعار از قم براي ما اعلاميه پست مي‌كرد. از آن وقت فهميدم كه نامه‌هاي ما كنترل مي‌شوند ولي اعتنا نكردم و باز هم به فعاليت خود ادامه دادم. يك روز پستچي ما كه اسمش حبيب بود،‌ آمد و گفت: "آقاي بيدار! مي‌خواهم يك چيزي را به شما بگويم،‌ ولي اگر درز بكند، خواهم گفت كه من نگفته‌ام. نامه‌هائي كه از خارج يا داخل براي شما مي‌آيد و يا روزنامه‌ها و مجلاتي كه براي شما مي‌آيند، ما اول آنها را مي‌بريم ساواك، اگر آنها دوباره برگرداندند، مي‌آوريم به شما مي‌دهيم اما نامه‌هاي شما اكثراً در آنجا توقيف مي‌شود. " اخيراً دوستان محبت كردند و بخشي از اسناد ساواك را به من دادند و فهميدم كه اكثر نامه‌هاي من در آنجا بايگاني مي‌شده است! من دوستي داشتم در هندوستان به نام آقاي دكتر محمدعلي الحاج سالمين كه در آنجا تبليغات اسلامي داشت و مدت‌ها ارتباط ما قطع شد. بعد نامه‌اي از تهران يا جاي ديگري به آدرس بمبئي فرستادم، ايشان براي من جواب فرستاده بود و ديدم كه باز شده! ناله كرده بود كه نامه از شما به من نمي‌رسد، نمي‌دانم زنده هستيد يا بلائي بر سرتان آمده! شب‌ها به شما فكر و براي شما دعا مي‌كردم. خيلي به من علاقه داشت. اسناد را كه ديدم، متوجه شدم تمام نامه‌هائي كه براي مركز اسلامي چين فرستاده بودم و همچنين تمام نامه‌هائي كه آنها براي من فرستاده بودند، در ساواك ضبط شده. نامه‌هائي كه از الجزاير و مصر و از جمال عبدالناصر و ديگران براي من آمده، همه رفته به ساواك و توقيف شده! ساواك روي من حساس شده و ساواك تهران به ساواك اردبيل گفته بود ممكن است نامه‌هائي كه براي ايشان مي‌آيد، با مركب نامرئي نوشته شده باشد! شما بدهيد با دستگاه مخصوص بخوانند. البته در آن نامه‌ها هيچ چيز نبود.

*سؤال: نقطه آغاز آشنائي شما پس از رفتن به اردبيل از قم، با چهره‌هاي شاخص مبارز و سياسي چه زماني بود؟

*بيدار: بعد از سال 40، 41 ارتباطمان شروع شد و گفتيم حالا ديگر نوبت ما طلبه‌هاي جوان است كه مبارزه را شروع كنيم، حالا چه از منبر باشد چه با مقاله نويسي، چه فعاليت‌هاي زيرزميني و در نتيجه با رجال تهران و روحانيون سياسي قم ارتباط گرفتيم.

*سؤال: از چه كساني شروع كرديد؟

*بيدار: از قم آقاي مرواريد بود كه انصافاً فعاليت زيادي داشت، آقاي آل طاها بود كه الان هم هست، آقاي رباني شيرازي بود، آقاي سيد هادي خسروشاهي بود كه از تبريز آشنا بوديم و ارتباطمان وقتي در قم بوديم، بيشتر قوت گرفت، آقاي مشكيني بودند كه تابستان‌ها به اردبيل تشريف مي‌آوردند و خدمتشان مي‌رسيديم. به هم قم كه تشريف مي‌بردند، برايشان نامه مي‌نوشتيم و ايشان جواب مي‌دادند. نامه‌هايي را كه مي‌فرستادند الان دارم كه بعضي از آنها را به شما تقديم مي‌كنم كه اگر مناسب دانستيد، چاپ كنيد. آقاي برقعي بود كه روحاني نبود اما مجله داشت. عده زيادي بودند.

*سؤال: شما با اينكه آذري بوديد، چگونه با آقاي شريعتمداري ارتباط وثيق و مستمري پيدا نكرديد؟

*بيدار: ما با آقاي شريعتمداري هم ارتباط داشتيم و حتي مدتي ايشان شهريه‌شان را به وسيله بنده، آقاي شيخ عبدالرحيم جعفري و آقاي مروج و آقاي مسائلي مي‌دادند. هنگامي كه براي مرحوم آقاي شريعتمداري نامه مي‌نوشتيم بعضي اوقات دسته جمعي بود و آقاي جعفري، آقاي مروج، آسيد غني اردبيلي امضا مي‌كردند. درباره بعضي از مسائل هم خود من شخصاً براي ايشان نامه مي‌نوشتم و جواب مي‌گرفتم. در نزديكي من به مرحوم آقاي شريعتمداري، آقاي سيد يونس عرفاني، بيشتر مؤثر و دخيل بود چون ايشان در قم خيلي به آقاي شريعتمداري نزديك بود و در تهران هم فرستاده ويژه آقاي شريعتمداري به غرب تهران بود و از طرف ايشان هم قوياً تأييد مي‌شد. با اين همه دستگاه آقاي شريعتمداري مي‌دانست كه من به آقاي خميني نزديك‌تر هستم و در واقع، ارتباط اصلي ما با آنجاست. آنها مي‌ديدند و گلايه مي‌كردند كه شما با اينكه آقا براي شما پول مي‌فرستد و آذري هم هستيد و شهريه ايشان را بين طلاب توزيع مي‌كنيد، در سخنراني‌ها و بيانيه‌ها و قطعنامه‌هاي تظاهرات اردبيل، بيشتر اسم آقاي خميني را مي‌آوريد. حتي اين باعث شد كه اينها شهريه‌هايشان را قطع كردند و ديگر براي ما پول نفرستادند. ما احساس كرديم مثل اينكه اطرافيان آقاي شريعتمداري دارند نهضت را دو قسمت مي‌كنند و آذربايجان را مخصوص خودشان مي‌دانند! وقتي كه كميته اردبيل به تصدي آقاي مسائلي و بنده داشت كار مي‌كرد....

*سؤال: چه سالي؟

*بيدار: در سال 58، اينها انتظار داشتند تنها عكسي كه در آنجا زده مي‌شود، عكس آقاي شريعتمداري باشد! من روزي صراحتاً در قم به يكي دو نفر از نزديكان آقاي شريعتمداري گفتم: "آقا! شما از ما گلايه نكنيد. طبل اين نهضت به نام امام خميني زده شده، علمدار و پرچمدار ايشان هستند و در تمام را‌هپيمائي‌ها و سخنراني‌ها، ما اول اسم آقاي خميني را مي‌آورديم، بعد اسم آقاي شريعتمداري، بعد آقاي گلپايگاني و بعد آقاي نجفي مرعشي را. حالا كه انقلاب پيروز شده به نام امام خميني پيروز شده و ما هم عكس ايشان را مي‌زنيم و در دنيا هم امام، رهبر انقلاب، شناخته شده است؛ از ما گلايه نكنيد. ما نمي‌خواهيم آقاي شريعتمداري را ناديده بگيريم اما در عين حال نمي‌خواهيم دو دستگي ايجاد كنيم. آقاي شريعتمداري به جاي خودش محفوظ، در آذربايجان مقلد دارد ولي حتي اگر ايشان هم بخواهد در آذربايجان تنها باشد، آذربايجاني‌ها قبول نمي‌كنند. " شهريه آقاي شريعتمداري كه قطع شد، ما ديگر التماس نكرديم كه براي ما پول بفرستيد. ما خودمان آن شهريه را دو برابر كرديم و تا موقعي كه در اردبيل بودم، همان دفتر شهريه را داشتيم. من و آشيخ عبدالرحيم جعفري مي‌نشستيم و شهريه را مي‌داديم و قطع هم نكرديم. به آنها پيغام هم داديم كه شما شهريه را قطع كرديد ولي ما داريم شهريه را مي‌دهيم با اين همه، شما كار درستي نكرديد.

*سؤال: وجوهات از كجا به شما مي‌رسيد كه همچنان شهريه‌ها را مي‌داديد؟

*بيدار: مردم مي‌دادند. به نام امام مي‌دادند، به نام آقاي شريعتمداري هم مي‌دادند. مي‌آوردند و مي‌گفتند هرجا ضروري مي‌دانيد خرج كنيد. در آنجا وجهه و اعتباري داشتيم. من ابداً شهريه را قطع نكردم و به قم و آقاي شريعتمداري هم اطلاع دادم كه داريم شهريه را مي‌دهيم ولي حتي اگر پوست هم از سر ما بكنند،‌ ما مي‌گوئيم رهبر انقلاب آقاي خميني است. آدمي با آن همه زحمت به تبعيد رفته و بعد گفته اگر شده سوار كشتي مي‌شوم و روي درياها مي‌مانم اما حرفم را مي‌زنم ولي آقاي شريعتمداري خودتان مي‌دانيد كه اين طوري نيست و مي‌خواهد قانوني پيش برود. ايشان به عنوان يك مجتهد براي ما محترم است ولي رهبر انقلاب آيت‌الله خميني است.

*سؤال: چگونه با چهره‌هاي شاخص علما و مبارزين تهران ارتباط برقرار كرديد؟

*بيدار: ما ديگر واقعاً افتاده بوديم در جاده مبارزه. نخستين روحاني‌اي كه من در تهران با ايشان به عنوان مبارز آشنا شدم، آيت‌الله حاج آقا رضاي زنجاني بود كه خانه‌شان در خيابان فرهنگ شاپور بود و اردبيلي‌ها به آنجا تردد مي‌كردند. ايشان با دكتر مصدق و نهضت ملي ارتباط داشت و آنها را رها نكرده بود. در آنجا من اهميت آقاي طالقاتي را فهميدم. ما قبلاً با مرحوم آقاي طالقاني مكاتبه داشتيم ولي از نزديك با ايشان آشنا نبوديم. آقاي زنجاني گفت: "آقاي بيدار! شما بايد حتماً آسيد محمود را ببينيد. شما با اين روحيه‌اي كه داريد،‌ آن كسي را كه مي‌خواهيد،‌ آقاي طالقاني است. او آدم جربزه‌داري است، ما آن جربزه را نداريم. " بعد خودش تلفن زد به مرحوم آقاي طالقاني و گفت: "از آذربايجاني‌ها، از اتراك، كسي اينجا نشسته كه سر و گوشش مي‌جنبد. " ايشان اظهار محبت كردند و از اين تهمت‌هائي كه به ما نمي‌چسبد كه ايشان فاضل و دانشمند است به ما زدند و افزودند كه ايشان بايد حتماً شما را ببيند، شما براي تشكيلات جديدي كه داريد پي‌ريزي مي‌كنيد، در آذربايجان به وجود ايشان نياز خواهيد داشت. ارتباط ما با آقاي طالقاني از آنجا شروع شد. منزل ايشان در خيابان قلعه وزير در اميريه بود. بعد با آقاي آميرزا خليل كمره‌اي آشنا شدم كه از مبارزين نبود اما از علما و فضلاي بزرگ تهران بود.

*سؤال: با آقاي بازرگان چطور؟

*بيدار: آشنائي ما با آقاي مهندس بازرگان به اين شكل شروع شد كه ايشان در سال 40 آمد و در ميتينگ جلاليه، براي نهضت آزادي ايران اعلام موجوديت كرد. من نامه مفصلي براي ايشان نوشتم كه آقاي مهندس بارزگان مي‌گفتند كه آن نامه را نگه داشته‌اند. من در آن نامه‌ نوشته بودم كه شما چرا در برابر جبهه ملي،‌ تشكيلات جديدي به وجود آورديد؟ تشكيلات شما باعث شكاف در صفوف مبارزين مي‌شود. ايشان با متانت و با دليل به من جواب نوشتند كه ما در مقابل جبهه ملي، جبهه جديدي ايجاد نكرده‌ايم. ما در راستاي اهدف آنها كار مي‌كنيم، منتهي جبهه ما بيشتر جبهه مذهبي است و ما هم بيشتر به متدينين توجه داريم. از قضا آقاي آسيد هادي خسروشاهي هم به من مي‌گفت اينكه الان شما داريد مبارزه مي‌كنيد، قابل ستايش است ولي سعي كنيد رفاقتتان با جناح آقايان بازرگان و طالقاني بيشتر باشد. ايشان اين حرف را در قم به من زد و بعد هم در نامه‌اي كه به دست ساواك افتاد، تذكر داده بود. نخستين رئيس ساواك اردبيل، سرهنگ غلامين بود. نمي‌دانم زنده است يا مرده، ولي بعدها شنيدم كه به ذوب آهن اصفهان رفته و رئيس ساواك آنجا شده. از من پرسيد: "اين حسيني كيست كه براي شما نامه فرستاده؟ " گفتم: "تا من خط ايشان را نبينم از كجا بدانم؟ " گفت: "ما خط‌ ايشان را به شما نشان نمي‌دهيم. " گفتم: "خط را نشان نمي‌دهيد، پس خودتان برويد پيدا كنيد كه او كيست. من كسي را كه به نام حسيني برايم نامه بفرستد‌، نمي‌شناسم. " اين فرد، نمي‌دانم از روي سادگي بود يا چه چيزي، ‌رفت و نامه را آورد و من ديدم خط آقاي سيد هادي خسروشاهي است. در آن نامه تذكر داده بود كه جناح آقاي طالقاني و آقاي مهندس بازرگان چنين و چنان هستند و با اينها كار كنيد. آقاي خسروشاهي نزد من احترام داشت. ايشان حتي در سال 35 هم كه در تبريز طلبه بود، در "نور دانش " مقاله مي‌نوشت و نشريه دريافت مي‌كرد. انصافاً بايد بگويم كه آقاي خسروشاهي خيلي جلوتر از ما شروع كرده بود.

*سؤال: داشتيد مي‌گفتيد رابطه شما با مهندس بازرگان به چه شكل شروع شد؟

*بيدار: نامه نوشتم، جواب داد و باز اين كار را تكرار كردم و ايشان همراه با جواب برايم عكس هم فرستاد. به وسيله آشيخ محمدعلي راستي، نامه را فرستاده بودم. آقاي مهندس بازرگان گفته بود نامه‌اي را كه با اين املا و با اين نظم نوشته شده، خيلي دلم مي‌خواهد قاب كنم و بزنم به ديوار. آقاي راستي مي‌گفت آقاي بارزگان گفت: "دلم مي‌خواهد اين كار را بكنم ولي ممكن است بگويند بازرگان چون از او در اين نامه، تعريف شده، اين را زده به ديوار. " به آقاي مهندس بارزگان تلفن كردم و گفتم مي‌خواهم شما را ببينم. گفت: "فلان روز براي يك ربع! " رفتم و دو ساعت طول كشيد! و ايشان گفت: "من بايد شما را با دوستمان،‌ آقاي دكتر سحابي هم آشنا كنم. " ما را به منزل خودش دعوت كرد. منزل ايشان آن زمان اگر اشتباه نكنم در خيابان آمل بود. احتمال مي‌دهم طرف سرچشمه باشد. نامه‌هايش را هم با همان آدرس مي‌داد. مهماني دوم را آقاي دكتر سحابي داد ‌ولي به منزل پسرش مهندس عزت‌الله سحابي دعوت كرده بود. يادم هست آنجا كه رفتيم مرحوم آقاي طالقاني بود، مرحوم آقاي دكتر سحابي بود و مهندس عزت بود در عين نشاط جواني. آن خانه‌ بعدها در دست مهندس حامد بود كه آنجا را فروختند و رفتند. اين آقاي مهندس حامد، آن روز خيلي كوچك بود و آقاي مهندس بازرگان او را بغل كرده بود و داشت برايش قصه روباه و موش و گربه را تعريف مي‌كرد. او هم سؤالاتي را مي‌پرسيد و مهندس بازرگان مي‌گفت: "اين روباه خيلي حيله‌گر است، خيلي بدجنس است. " و به روباه فحش مي‌داد.

*سؤال: منظورش شاه بود؟

*بيدار: بله، كاش اينها را مي‌نوشتم كه همه‌شان درس بود. بعدها به اين دريغ افتادم كه كاش اينها را مي نوشتم.

*سؤال: با مرحوم آيت‌الله مطهري كي و چگونه آشنا شديد و چه شد كه ارتباط شما عمق پيدا كرد؟

*بيدار: آشنائي و ارادت بنده به مرحوم استاد آقاي مطهري (ره) برمي‌گردد به سال‌هاي حضور ايشان در تهران. من پاي منبر ايشان در حسينيه ارشاد مي‌نشستم؛ چندين بار ايشان اصرار فرمودند كه خدمتشان در منزلشان برسيم و رسيديم، حتي يكي دو بار هم اظهار فرمودند كه من خيلي دلم مي‌خواهد كه از وجود شما در دانشگاه استفاده شود. بنده از لطف ايشان و حسن‌ظن ايشان تشكر كردم اما قبول نكردم و شايد در محاسبه و قبول نكردن خودم دچار اشتباه شده باشم. اين ملاقات‌‌ها يك بار هم در معيت مرحوم مهندس بازرگان انجام گرفت كه دوتائي به منزل ايشان رفتيم و يك بار هم ايشان به حساب بازديد بنده، تشرف آورد منزل آقاي بازرگان و آن هنگامي هم بود كه مرحوم مطهري و مرحوم بازرگان درباره مرحوم دكتر شريعتي، اعلاميه مشتركي داده بودند. داستان از اين قرار بود كه مرحوم مطهري و آقاي بازرگان مشتركاً اعلاميه‌اي راجع به دكتر شريعتي و آثار و نظرات ايشان داده بودند. آن طوري كه يادم مي‌آيد مضمون اطلاعيه‌ اين بود: "از آنجائي كه دكتر علي شريعتي تحصيلاتش در خارج ايران بوده و به منابع و متون اوليه اسلامي دسترسي نداشته، اشتباهاتي در آثار ايشان راه يافته است. " و توصيه كرده بودند كه آثار ايشان با تجديدنظر چاپ شود و اشاره كرده بودند كه مرحوم دكتر شريعتي، قبل از وفات، متوجه اين اشتباهات شده و به يكي از آقايان كه صلاحيت دارد، وكالت داده كه آثار وي را اصلاح و چاپ كند. آن شخص عبارت بود از آقاي محمدرضا حكيمي. در سفري كه از قم در معيت آقاي حكيمي به تهران مي‌آمديم،‌ از ايشان پرسيدم كه داستان چه بود؟ گفت: من به آقاي دكتر شريعتي گفتم: "شما چند جائي به اشاره به علامه مجلسي انتقاداتي كرده و تقريباً ايشان را جزو علماي درباري و مداحان و ثناگويان حساب كرده‌ايد! علامه مجلسي غير از "بحارالانوار "، "مرآت العقول " هم دارد. "بحارالانوار "، مثل يك دائر‌ه‌المعارف است و همه چيز در آن هست،‌ روايات ضعيف و غيرضعيف. ايشان سعي كرده احاديث شيعه را اعم از صحيح و غير صحيح از دستبرد دشمنان، حفظ كند و تشخيص صحت آن با فرد محقق است ولي اگر شما "مرآت‌العقول " را نگاه كنيد كه روايات درست و صحيح از منابع اوليه در آن هست، نظرتان كاملاً برمي‌گردد. " مي‌گفت: "ايشان به من علاقه و اعتقاد داشت، حرف مرا پذيرفت و وكالت داد كه آثار ايشان را ببينم و حذف كردني‌ها را حذف كنم و افزودني‌ها را بيفزايم و از نو چاپ كنيم. " از قضا اين وصيت‌نامه در سال‌هاي اخير در جاهاي مختلف چاپ شده است.

*سؤال: خود آقاي حكيمي بعد از سال‌ها اين وصيت‌نامه را منتشر كرد.

*بيدار: بله، ايشان اين كار را كرد. يادم هست كه ساواك از نامه آقاي مطهري و مرحوم بازرگان سوء استفاده و آن را تكثير كرد؛ به اين شكل كه اصل نامه يك طرف بود و حروفچيني شده آن، طرف ديگر و آن را براي كل علماي آذربايجان پست كرده بود. خلاصه در همه تبريز و اروميه و شهرهاي ديگر اين نامه پخش شده بود. من واجب دانستم از اردبيل بلند شوم و به تهران بيايم و به آقاي بازرگان بگويم: "آقا! اين چه كاري بود شما كرديد؟ ‌الان دكتر شريعتي در بين طبقات دانشگاهي، غير دانشگاهي، اهل درد و دلسوز، مطرح است. مردم كتاب‌هاي ايشان را مي‌خوانند. تمام آنهائي كه زندان مي‌روند وقتي منزلشان تفتيش مي‌شود، تعدادي از كتاب‌هاي دكتر شريعتي در منزلشان پيدا مي‌شود. شما با اين اعلاميه‌تان، دكتر شريعتي را زير سؤال برديد. همه جا مي‌گويند مطهري و بازرگان عليه شريعتي اعلاميه داده‌اند. ديگر نمي‌گويند كه اين دو نفر چه گفته و چه نوشته‌اند ". گفت: "من چه كار كنم؟ " گفتم: "حضرت‌عالي و بنده برويم پيش آقاي مطهري و بگوئيم داستان از اين قرار است. ساواك دارد از بيانيه شما سو ‌استفاده مي‌كند. بيائيد اين قضيه را اصلاح كنيد. " گفت: "شما بر اساس دوستي‌اي كه با آقاي مطهري داريد، مقدمتاً ايشان را ببينيد، اگر پذيرفتند، من حاضرم هر متني كه آقاي مطهري مصلحت‌ بداند، با مشورت هم بنويسيم و اين مسئله را خودمان اصلاح كنيم. افسوس كه اين اعلاميه دلسوزانه، اين طوري در جامعه منعكس شده. " بنده رفتم خدمت آقاي مطهري (ره) با ايشان صحبت كردم و موضوع را تشريح كردم. پرسيدند: "واقعاً اين طور شده؟ " گفتم: "بله " گفتند: "شما از اين اعلاميه‌ها داريد؟ " گفتم: "بله " از قضا براي من سه تا فرستاده بودند،‌ توي كيفم بود، آوردم نشان دادم. گفتم: "اين خط شما و خط آقاي بازرگان و اين هم حروفچيني آنها با خط درشت. " گفت: "متأسفم كه اين جوري شده، بايد جبرانش كنيم. آقاي بازرگان يك چيزي بنويسند، من متن را ببينم و ... " من از آقاي مطهري قول را گرفتم با آقاي مهندس بازرگان هم صحبت و مطلب را منتقل كردم. البته بعد كه با هم صحبت كرده بودند، آقاي مطهري نپذيرفته بود، حالا روي چه جهاتي؟ خودشان مي‌دانستند ولي آقاي بازرگان گفت: "من براي اينكه اداي دين كرده باشم، به نوبه خودم اعلاميه‌اي مي‌نويسم. " كه من آن اعلاميه را دارم.

*سؤال: اعلاميه بعدي آقاي بازرگان به معناي پس گرفتن امضاي اولش نبود بلكه ايشان گفته بود چرا عده‌اي از يك نفر بت‌سازي مي‌كنند. نه دكتر شريعتي از متفكرين ديگر برتر است و نه ما فاقد حق انتقاد هستيم. خدماتش را ارج مي‌نهيم و مشكلاتش را هم بيان مي‌كنيم.

*بيدار: هر دانشمندي، هر صاحب‌نظري نقدپذيراست و جاي انتقاد دارد. شما غير از ائمه معصومين (ع)، غير از رسول‌الله (ص) و انبيا (س) نمي‌توانيد كسي را پيدا كنيد كه اشتباه نكند، همه لغزش دارند و خطا مي‌كنند. "ان‌الجواد قد يكفوا ". بهترين اسبي كه در تمام ميدان‌ها پيشتاز است، او هم گاهي مي‌لغزد، بنابراين دكتر شريعتي هم گاهي مي‌لغزد و اشتباه مي‌كند. همين كه آقاي مهندس بازرگان اين اعلاميه را داد، يك دليلش همين بود كه شخصيت آقاي دكتر شريعتي در جاي خودش محفوظ است، ايشان به عنوان نمونه روشنفكري اسلامي براي ما قابل قبول است، هرچند اشتباه هم كرد. اين اعلاميه آقاي بازرگان تقريباً به عنوان تجليل از دكتر شريعتي تلقي شد. ما هم اين را تكثير و همه جا پخش كرديم.
ملاقات بعدي ما با آقاي مطهري در تحصن دانشگاه براي ورود امام بود. در آن روزها ما در معيت آقاي سيد غني اردبيلي خدمت آقاي مطهري بوديم. در آن تحصّن از همشهري‌هاي ما آقاي مشكيني و آقاي خلخالي آنجا بودند. در روز اول به ايشان گفتم ما از آذربايجان آمده‌ايم استقبال امام. آقاي مطهري گفتند: "از آذربايجان چند نفرآمده‌اند؟ " گفتم: "متأسفانه در آذربايجان شايع شده كه فرودگاه را بمباران خواهند كرد و هواپيماي امام را هم خواهند زد، بنابراين بنده با تعدادي از آقايان تماس گرفتم و آنها گفتند بله ولي عملاً حاضر نشدند و كسي نيامد! آنهائي كه آمده‌اند بنده هستم، آقاي شيخ محمد مسائلي است (كه آقاي مطهري گفت مي‌شناسم)، آقاي شيخ لطف علي محقق (گفت ايشان را نمي‌شناسم) و يكي هم آسيد غني آقاي اردبيلي است ". گفت: "ايشان را مي‌شناسم، هم مباحثه ما بود، الان كجاست؟ " گفتم: "خواهد آمد ". ولي آن روز در مسجد دانشگاه،‌ آقاي اردبيلي حضور نداشت. آقاي مطهري گفت: "كارت‌ها تمام شده، فقط سه تا كارت دارم كه يكي مال آسيد غني آقا، يكي مال شما، يكي هم مال آن يكي رفيقتان. " روي كارت من، شهرستان اهر را خط زده و اردبيل را نوشته بود. به نظرم از اهر كسي را دعوت كرده بود، ايشان نيامده بود و كارت او را به من داد. روزي كه ما رفتيم استقبال، آقاي آسيد غني و آقاي مروج نيامدند. بنده و آقاي مسائلي و آقاي محقق رفتيم فرودگاه و در آنجا دو سه متر بيشتر با امام فاصله نداشتيم. تجمع عظيمي بود و از همه گروه‌ها، احزاب و تشكل‌ها و روحانيت مناطق آمده بودند. ما روبروي پلكاني كه وارد سالن مي‌شد، ايستاديم، مرحوم دكتر بهشتي آمد و به ما گفت كه: "آقاي بيدار! لطفاً خودتان و رفقايتان بنشينيد. براي اينكه امام تشريف مي‌آورند و اگر شما بايستيد، پشت سري‌ها نمي‌بينند. " و من دقيقاً يادم هست كه يكي از دوستان خاص من از وسط جمعيت مي‌خواست به آنجا بيايد كه آقاي دكتر بهشتي رفت و به ايشان گفت بنشينيد و ايشان را هم نشاند. درهرحال در جريان تحصن در دانشگاه چند بار با آقاي مطهري درباره‌ آينده انقلاب صحبت‌هائي كرديم ولي ايشان هيچ واهمه و ترسي نداشت و مي‌گفت: "انقلاب ما پيروز است، شاه رفتني است و رفتنش بازگشت ندارد. بختيار هم دوام ندارد. دلتان قرص باشد. " آقاي طالقاني هم يكي دو بار ‌آمد به مسجد دانشگاه كه در آنجا خدمت ايشان و آقاي بازرگان هم رسيديم. در آنجا آسيد جلال طاهري و آقاي منتظري گاهي صحبت مي‌كردند، آسيد هادي خسروشاهي هم كه بعد از انقلاب نماينده امام در بنياد مسكن بود و فوت كرده، شب‌ها با آن لهجه غليظ تبريزي صحبت مي‌كرد و ما لذت مي‌برديم. من در آنجا آقاي مطهري را بيشتر شناختم. البته قبلاً از آن جنبه فلسفي كه در آثارش بود و مكاتباتي كه داشتيم بود، لذت مي‌بردم و استفاده مي‌كردم. آن آثار به جاي خود اما مسجد دانشگاه معركه سياسي و محل ورود به عرصه مبارزه بود و انسان در آنجا جانش در خطر بود يعني در حقيقت عرصه جانبازي بود و آقاي مطهري، قرص و محكم، آن جريان را مديريت مي‌كرد؛ آنجا مي‌نشست و تحصن را اداره مي‌كرد. آخرين بار ايشان را پس از ورود امام، در مدرسه رفاه ديدم، رحمه‌الله عليه.

*سؤال: شما از معاشران باسابقه مرحوم آيت‌الله حاج شيخ حسين لنكراني بوديد. چگونه با ايشان آشنا شديد و ارادت به ساير كساني كه از آنها سخن گفتيد، جمع كرديد؟

*بيدار: اولاً بنده در مجلات آن زمان و بيشتر "در خواندني‌ها " خوانده بودم كه آقاي لنكراني به پيشه‌وري گفت: "هرچيز را از دست بدهيد، تفنگ را از دست ندهيد. " علاوه بر‌ اينكه لنكراني نماينده اردبيل بوده و بنده از خودم مي‌پرسيدم چه جوري است كه لنكراني آمده از اردبيل كانديد شده، در صورتي كه اردبيلي‌ها آقاي لنكراني را نديده‌اند، چطور غياباً به ايشان رأي داده‌اند؟ اين كيست؟ چه جذابيتي داشته كه اردبيلي‌ها با اين بعد مسافت رفته‌اند و به شيخ حسين لنكراني راي داده‌اند؟ با توجه به اينكه برادرانش مصطفي، حسام و مرتضي در حزب توده ايران بودند از خودم مي‌پرسيدم اين چه جوري است؟‌ اينها كه با هم قابل جمع نيستند. اين شيخ و معمم است و برادرانش توده‌اي هستند! يك چيزهائي هم درباره خود آقاي لنكراني مي‌گفتند.
خلاصه به خودم گفتم بايد ريشه اين را در بياورم كه آقاي لنكراني چطور آمده از اردبيل كانديد شده، رأي آورده و بعد رفته و اعتبارنامه‌اش گير كرده؟ گفتم اگر همين طوري راه بيفتم و بروم، از آن جهت كه گفته‌اند اين شيخ خيلي شكاك است، شايد تصور كند كه از طرف ساواك آمده‌ام، از اين جهت به دوستم آقاي عرفاني گفتم: "من مي‌خواهم بيايم و آقاي لنكراني را از نزديك ببينم. " گفت: "مانعي ندارد، منتها ما بايد يك جوري نزد آقاي لنكراني برويم كه من بتوانم به نماز جماعت در مسجدم برسم ".
من رفتم پيش آقاي لنكراني و ايشان، ديگر مرا رها نكرد، كما اينكه من هم همين طور شدم. در آن جلسه اول، آقاي عرفاني رفت و آقاي لنكراني تعجب كرد كه در اردبيل، يك محيط بسته، اين جور افكاري دارم. خلاصه من از اين زمان با آقاي لنكراني آشنا شدم. بعدها صميمت ما آن قدر زياد شد كه مي‌گفت اگر بيائي تهران و منزل ما نيائي، ديگر رفيق ما نيستي. گفتم ما كه مي‌آئيم، منتهي بيشتر شبرو مي‌آئيم. آن روزها شايد در كل اردبيل چهار پنج نفر سواري داشتند و ما با اتوبوس مي‌آمديم. گفت اگر باخبر شوم كه به تهران آمدي و اول به منزل ما وارد نشدي، شما را نمي‌بخشم.
اين مرد محترم با آن سوابق سياسي، با آن سوابق خانوادگي، به قدري فاضل بود كه حتي وقتي ورود مي‌كرديم به يك بحث ادبي و لغوي، مهارت حيرت‌آوري از خود نشان مي‌داد. يك شب ايشان را با آقاي آسيد غني اردبيلي، آقاي آسيد جعفر موسوي، آقاي دكتر كمال شمس، آقاي بهروز صفرزاده كه يكي از قضات خوش‌نام دادگستري است و نيز چند نفر از همسايه‌ها و دوستان آقاي لنكراني را به منزلم دعوت كردم. تشريف آوردند و پنج شش ساعتي صحبت شد كه مباحث را ضبط كرده‌ام و نوارش را دارم. اول ايشان با اكراه دعوت را قبول كردند ولي موقع رفتن گفتند كه اين مجلس‌ها بايد تكرار شوند. چه شب‌هائي را كه با آقاي لنكراني در گفت‌و‌گوهاي سياسي به صبح رسانديم. سخن درباره اينكه برادرش، حسام را چطور كشتند؟ ‌آيا واقعاً حسام را خسرو روزبه و دوستانش كشتند يا ديگران؟ چيزهاي جالبي به من گفت. گفت: "به برادرم گفتم در حزب توده، انتقاد جائي ندارد. حزب توده ايران حزبي است متشكل كه خودش را محق مي‌داند و اگر انتقادي را مطرح كني، خواهند گفت اينها آمده‌اند حزب ما را از هم بپاشند. انتقاد نكني كه سرت را به باد مي‌دهي! " مي‌گفت: "حسام مي‌دانست كه من پول ندارم؛ مي‌آمد و زير پتوي من پول مي‌گذاشت. پس مي‌دادم و مي‌گفتم: راه ما از هم جداست، اگر با آنها هستي، بايد حرف نزني و سكوت كني. خبرها به گوش من مي‌رسد، اگر انتقاد كني، تو را مي‌كشند. " و همين طور هم شد. خيلي به حسام علاقه داشت.
اگر خاطرتان باشد در مقطعي روزنامه اطلاعات، نشريه‌اي را به ضميمه روزنامه‌ در مي‌آورد به نام ده هزار سال تاريخ ايران و جهان. در آنجا اعترافات روزبه را نوشته بود كه ما محمد مسعود را چگونه كشتيم. من تصورش را هم نمي‌كردم كه اينها محمد مسعود را كشته باشند. اينها او را كشتند كه به پاي دربار نوشته شود. محمد مسعود از اشرف و دربار و پالتوي پوست اشرف كه استالين به او بخشيده بود، انتقاد مي‌كرد و اينها گفتند الان وقتش هست كه مسعود را بكشيم و بگوئيم دربار كشت و دربار را بدنام كنيم. من درباره اينها زياد مي‌پرسيدم، علاوه بر اينها درباره ايشان هم زياد مي‌پرسيدم: "چه شد كه شما كشيده شديد به طرف روس‌ها؟ چرا از اردبيل كانديد شديد؟ اردبيلي‌ها كه شما را نمي‌شناختند ". ايشان در پاسخ به سؤالات من، مطالبي گفته و من تقرير كرده‌ام و در آنجا هم اينها را گفته و اين طوري شروع كرده: "بيدار عزيز! بنويس " قرار بود در دفتر خاطرات من بنويسد، كه ديگر به آنجا نرسيد. مي‌گفت: "ما دو راه پيش‌رو داشتيم: يكي راه انگليسي‌ها بود يعني ما بايد يا با قوام و اينها يكي مي‌شديم، يا راهي كه بلشويك‌ها شروع كرده بودند. چون لنين آمد و همه حق و حقوقي را كه تزار در ايران براي خودش اختصاص داده بود، لغو كرد، ما يك مقدار تشويق شديم كه به طرف اينها كشيده بشويم. چرا؟ براي اينكه ما لنكراني‌ها به خاطر معاهده تركمن‌چاي مجبور شديم به ايران مهاجرت كنيم. حتي در سجل ايشان، حسين مهاجر لنكراني ثبت شده بود. مي‌گفت ما اصرار داشتيم مهاجر بودنمان معلوم باشد. ايشان مي‌گفت: "موقعي كه بلشويك‌ها بر قفقاز و ماوراي قفقاز مسلط شدند، ما ديديم كه ديگر جاي ما نيست، چون علماي بزرگ آنجا را كشته بودند از جمله آشيخ آقاي كني را كه از روحانيون آنجا بود و با كمونيست‌ها و بلشويك‌ها مبارزه مي‌كرد، به شكمش سنگ بستند و او را به دريا انداختند. كتاب‌ها را مي‌سوزاندند و به دريا مي‌ريختند، آثار مذهب را از بين مي‌بردند و ما ديديم كه ديگر جاي ما آنجا نيست چون ما خودمان را ايراني مي‌دانستيم و با وجود تسلط بلشويك‌ها جائي براي ماندن ما نبود لذا خانواده ما از آنجا به ايران مهاجرت كرد. " اينها در سنگلج مي‌نشستند، ملك و املاك زياد داشتند و حتي نسبتي هم با زن رضاشاه كه مادر محمدرضا باشد، داشتند. آقاي لنكراني مصاحبه‌اي با روزنامه اطلاعات كرده بود و رژيم به‌قدري روي آقاي لنكراني حساسيت داشت كه به عباس مسعودي فشار آورده بود كه اين چه مصاحبه‌اي ‌است كه كردي؟ مسعودي مجبور شده بود تكذيب كند كه ما با شيخ حسين لنكراني معروف مصاحبه نكرديم و با شيخ حسن لنكراني مصاحبه كرديم! اين مطلب، موجود است.

*سؤال: ظاهراً يكي از علل در حاشيه ماندن آقاي لنكراني همين شائبه‌اي بود كه در مورد نزديكي ايشان به روس‌ها وجود داشت.

*بيدار: آقاي لنكراني مي‌گفت دو راه موجود بود. ما يا بايد به جناح انگليس ملحق مي‌شديم يا به جناح روس‌ها و ما براي رهايي از چنگ رضاشاه تلاش مي‌كرديم. با انگليسي‌ها نمي‌شد همكاري كنيم، چون رضاشاه دست‌نشانده آنها بود و گفتيم راه درست‌تر اين است كه به طرف روس‌ها برويم. يك عده روسوفيل بودند و يك عده انگلوفيل لذا ما آمديم به طرف اينها و برادرهاي ما هم همين‌طور. ما تبعيد شديم به كلات، به كرمان و به شهريار. الان تعدادي از احكام تبعيد ايشان را هم دارم كه دستور به خط رضاشاه،‌ به خط احمد قوام و به خط رئيس شهرباني كل است.
*سوال: از ديگر علما و روحانيون شاخص تهران كه با آنها ارتباط داشتيد، به اجمال نامي ببريد.

*بيدار: كساني كه با آنها ارتباط نزديك داشتيم مرحوم شهيد سيد محمدرضا سعيدي بود، مرحوم شهيد آشيخ حسين غفاري بود، آقاي آميرزا جعفر جوادي شجوني بود، آقاي آشيخ علي اصغر مرواريد بود كه آن زمان از قم به تهران مهاجرت كرده و در خيابان بوذرجمهوري با آقاي محمدي شربياني، كتابفروشي‌اي باز كرده بود به نام انتشارات جهان، ‌بعد از هم جدا شدند و آقاي مرواريد آنجا بود. خيلي‌ها بودند كه حالا يادم نمي‌آيد.

*سوال: ظاهراً شما با امام موسي صدر هم ارتباطاتي داشتيد. در اين باره چه خاطرات و گفتني‌هائي داريد؟

*بيدار: ما به ايشان مي‌گفتيم آقا موسي صدر و بعدا در لبنان به ايشان لقب امام دادند. با ايشان ارتباط و مكاتبه داشتيم. فقط يكي از نامه‌هاي ايشان نزد من محفوظ مانده و آن هم جواب اولين نامه‌اي است كه همراه كتابي كه در تفسير سوره يس نوشته شده بود، خدمتشان فرستادم.

*سوال: كتاب خودتان بود؟

*بيدار: كتابي از آقاي مسائلي بود با مقدمه و حواشي بنده. ايشان آقاي مسائلي را مي‌شناخت. بعدها دو سه تا نامه بين ما رد و بدل شد و ايشان از آقاي شيخ احمد عارف‌الزين، مدير مجله "العرفان " خواسته بود كه اين مجله را مرتباً به آدرس من بفرستد. بعد هم چند مجله معتبر لبنان و عراق را فرموده بودند براي من بفرستند. وقتي هم كه به تهران آمده بودند و وضع ارتباطاتشان كمي محل سئوال شده بود، در منزل آشيخ حسن آقاي سعيد، ايشان را زيارت كردم. در اينجا ديگر درباره صحبت‌هاي آن جلسه حرفي نمي‌زنم، اين زمان بگذار تا وقت ديگر!

*سوال: ظاهراً در آن ملاقات اعتراضي به آقاي صدر داشتيد در باره ملاقات ايشان با شاه.

*بيدار: شما مطلب را باز كرديد. من نمي‌خواستم در اين باره صحبت كنم. ايشان با شاه ملاقات كرده بود و ملاقاتش هم مفصل بود. ايشان در آن جلسه در بارة آن ملاقات صحبت كرد و دلايلش را گفت. بعدها هم يك نامه هفت هشت صفحه‌اي به آقاي آشيخ حسن آقاي سعيد نوشته بود و ايشان هم نامه را آورده بود پيش آقاي لنكراني. ما مي‌خوانديم، از خودش دفاع كرده بود كه چرا اينها مرا متهم مي‌كنند؟‌ من در جهت قوت گرفتن شيعيان پابرهنه لبنان، از او استمداد كرده‌ام كه به لحاظ سياسي و اقتصادي از ما حمايت كند. كار من بسيار موجه و كاملا شرعي است و جاي انتقاد نيست. من كه به عنوان يك ايراني به لبنان آمده‌ام، نياز به پشتيبان دارم. اگر سفير ايران گزارشات ديگري عليه من بدهد، ممكن است با كارشكني مانع از فعاليت‌هاي من شوند. من بايد نرم نرمك در لبنان كارم را پيش ببرم. بنده در آن ملاقات در بارة كارهاي ايشان در لبنان چند سئوال كردم، گفت: "آقاي بيدار!‌شما نمي‌دانيد ما وقتي آمديم بيروت، وضع اينجا چگونه بود. شيعه‌هاي آنجا اصلا نمي‌دانستند حجاب يعني چه و اغلب برهنه بود. من خيلي در آنجا كار كردم، ‌ولي اين كارها به هزينه، معونه و پول نياز داشت. من در آنجا محل مراجعه بودم و در عين حال از اين واهمه داشتم كه سفير ايران در لبنان عليه من گزارشاتي بدهد و مرا از لبنان بيرون كنند. من مجبور بودم با شاه ملاقات كنم ".

*سوال: قبل از اينكه به رويدادهاي انقلاب در اردبيل بپردازيم، اشاره‌اي هم داشته باشيد به ملاقاتي كه به هنگام ممنوع‌الملاقات بودن دكتر مصدق در احمدآباد با وي داشتيد.

*بيدار: من با مرحوم دكتر محمد مصدق و پسرش دكتر غلامحسين خان مصدق مكاتبه داشتم. نامه‌ها را توسط يك رابط به دكتر غلامحسين‌خان مي‌رساندم و ايشان براي پدرش مي‌برد. تنها يك بار مستقيما به احمدآباد نامه دادم و جواب آمد. در اين جواب، مرحوم دكتر مصدق آدرس را تهران، خيابان حشمت‌الدوله داده بود. جواني كه نامه مرا برده بود كه به دكتر غلامحسين‌خان بدهد، پيغام آورد كه دكتر گفته نامه‌هايتان را براي خود من بفرستيد و به احمدآباد نفرستيد و اساسا با پست نفرستيد. اگر تا امروز هم فرستاده‌ايد، ديگر اين كار را نكنيد. اگر هم علاقه داريد كه با پدر من ارتباط داشته باشيد، رابطتان من باشم. آقاي نصرت‌الله خان اميني كه در زمان دكتر مصدق، سمت شهردار را داشت، خانه‌اش در خيابان هدايت، دروازه‌شميران بود و جزو سران جبهه ملي ايران به شمار مي رفت. مرحوم آقاي اللهيار صالح گفت كه اگر مي‌خواهي آقا را ببيني (به دكتر مصدق مي‌گفتند آقا بايد با آقاي اميني كه وكيل دكتر مصدق است، صحبت كني. آقاي نصرت‌الله اميني كه رفيق من بود، با فرزندان آشيخ عبدالكريم حائري، مرحوم آقامرتضي حائري و آقا مهدي حائري و بسياري از علما و خود امام خميني ارتباط نزديك داشت. اول كسي كه آزادي امام خميني را از زندان به من گفت، آقاي اميني بود كه گفت همين الان به من اطلاع دادند كه آقا آزاد شد.
به هر حال رفتم آنجا و به آقاي اميني گفتم: "راستش اين است كه من مي‌خواهم آقاي دكتر مصدق را ببينم. اين نامه‌‌ها را هم براي من داده. " نگاهي به نامه‌ها انداخت و تعجب كرد و گفت: "آقا با اين عنوان براي كسي نامه نمي‌نويسد. معلوم مي‌شود به نامه شما خيلي اهميت داده. " گفتم: "بزرگواري كرده و محبت دارد، وگرنه ما لايق اين جور چيزها نيستيم. " گفت: "خير! من با ايشان ارتباط دارم و ايشان را مي‌شناسم. اين جور به كسي جواب نمي‌دهد. " گفتم: "چه كار كنم؟ " گفت: "دل به دريا بزن. من كه نمي‌توانم شما را ببرم. يك روز برو احمدآباد. اكثر ژاندارم‌هاي آنجا ترك يا از اهالي همان جا هستند. شايد توانستي يك جوري خود را برساني به‌آقا ".
گمانم بهار يا تابستان بود كه در تهران بودم و يك دعاهائي خواندم كه پروردگارا! ‌در اين سفر يار من باش. من به عشق ديدن اين مرد كه براي نهضت ملي شدن صنعت نفت ايران مبارزه كرده، با دربار درافتاده، با انگليس درافتاده، در دادگاه گفته: "تنها گناه من اين است كه با بزرگ‌ترين امپراتوري دنيا در افتادم و نفت ايران را ملي كردم. " به اينجا آمده‌ام. در اينجا تمايل دارم پرانتزي باز و در مورد نهضت ملي اين نفت و شخصيت دكتر مصدق و تقيد ايشان به اسلام و تشيع صحبت كنم. ايشان در ايام محرم، مرتباً در تهران روضه‌خواني داشت، در احمدآباد هم روضه‌خواني داشت. ممكن است الان باشند كساني در احمدآباد كه به خانه مرحوم دكتر مصدق تردد و در تعزيه‌داري و روضه ايام عاشورا شركت مي‌كردند. شايد باشند و بگويندكه ايشان با عبا دم در مي‌نشسته و آنجا عزاداري مي‌كرده، مرثيه‌خواني كه به ده مي‌آ‌مد، يك پاكت اهالي مي‌دادند، يك پاكت هم دكتر مصدق همراه با عبا به او مي‌داد. اين رويه مستمر مرحوم دكتر مصدق بود.

*سوال: چگونه به ديدن دكتر مصدق رفتيد؟

*بيدار: يادم نيست با چه وسيله‌اي رفتم. احتمالا با اتوبوس و در ميان گرد و خاك زياد خود را رساندم به آنجا. يادم هست ماشيني در آنجا پارك شده بود. بعد از انقلاب هم كه رفتم سرمزارش فاتحه بخوانم، در آنجا همان ماشين را ديدم. آن روز ژاندارم‌ها در داخل و بيرون باغ كشيك مي‌دادند. به يكي از آنها به صورت متلك گفتم: "مواظب باشيد! اين آدم خيلي خطرناك است. يك وقت فرار كند، كار دستتان مي‌دهد. " ده دوازده نفر بودند. گفتم: "كسي كه با دربار و انگليس دربيفتد، خيلي خطرناك است. يك وقت فرار مي‌كند ها! " به من چپ چپ نگاه كردند و يكيشان گفت: "نمي‌گذاريم بروي! " گفتم: "مؤمن! اين پيرمرد 80 ساله را رها كنيد هم نمي‌رود. جائي را ندارد برود. كجا برود؟ احترامش كنيد. اين مرد به گردن ملت حق دارد. " گفت: "اين حق دارد؟ به اعليحضرت خيانت كرده! " يكي‌شان ترك بود، گفتم: "ناشي نباش، اين فرد، بزرگ‌‌ترين خدمتگزاز اين مملكت است. " گفت: "آمدي اينجا چه كني؟ " گفتم: "ايشان حتما وصيتش را به پسرش يا وكيلش كرده، ولي ممكن است وجوهات شرعي يا كارهائي از اين قبيل داشته باشد كه لازم است من بروم. " گفت: "برو بابا! " يكي ديگر آمد و گفت: "جناب شيخ! چه مي‌گوئي؟‌ قوم و خويشي با او داري؟ " گفتم: "كل ملت ايران با هم قوم و خويش هستند. " گفت: "قول مي‌دهي جاي ديگر نگوئي كه به تو اجازه داديم بروي؟ " بعد در را باز كرد و گفت: "برو داخل ". آن يكي آمد اعتراض كند. اين گفت: "برو بابا! اين شيخ هم سهم من! " گفت: "برو داخل، ولي جاي ديگري بروز ندهي. موقعي هم كه برگشتي، جيب‌هايت را مي‌گردم. چيزي در جيبت نباشد. " رفتم و در زدم و دكتر مصدق اول خيال كرد ژاندارم آمده!

*سوال: كسي آنجا نبود؟

*بيدار: من كسي را نديدم. ايشان تعجب كرد. سلام و عليك كرديم. پرسيد: "چه جوري آمديد؟ " گفتم: "آقاي دكتر! من ابوذر بيدار هستم. دو سه بار به شما نامه نوشتم و عرض ارادت كردم و شما هم جواب داديد. "‌گفت: "شما ابوذر بيدار هستيد؟ اردبيلي هستيد؟ بفرمائيد آقا! " با چه ادبي، با چه محبتي. گفت: "چه طوري آمديد؟ " گفتم: "با آقاي اميني صحبت كردم. گفت شما را راه نمي‌دهند. خيلي علاقه داري، دل به دريا بزن. يا تو را مي‌گيرند يا موفق مي‌شوي. " احساس كردم دكتر مصدق اول اعتماد نكرد. شايد گمان مي‌كرد آخوند درباري هستم، ولي وقتي گفتم با آقاي طالقاني، آقاي زنجاني، مهندس حسيبي و چند نفر ديگر ارتباط دارم، خوشحال شد و گفت: "اين آمدن شما امروز به من خيلي مزه داد و تا مدت‌ها حلاوت اين ملاقات را مزمزه خواهم كرد. اين كاش در آن زمان از اين تيپ روحانيون داشتيم. شايد مي‌توانستيم خدمتي بكنيم و منجر به اين نشود كه من در اينجا گرفتار شوم ".

*سوال: عكس امضا شده‌اش را هم همان جا به شما داد؟

*بيدار: نخير، با پست فرستاد. در پاكت هم باز شده بود!

*سوال: شما از او عكس درخواست كرده بوديد؟

*بيدار:بله، گفتم: "من دارم كتابي مي‌نويسم به نام "رجال و دانشوران معاصر ". خواهش مي‌كنم شرح حال خودتان را با آخرين عكسي كه از شما انداخته‌اند، هم به رسم يادگاري و هم براي درج در آن كتاب من مرحمت كنيد. " در آنجا هم نوشته كه من اين عكس را براي درج در كتاب "رجال و دانشوران معاصر " داده‌ام. در آن نامه‌اي هم كه براي بنده نوشته تصريح كرده كه من براي شما كتابي مي‌فرستم از سخنراني‌هاي خودم در دوره‌هاي پنجم و ششم تقنينيه. در آنجا او مخالفتش را با سلطنت رضاشاه اعلام كرده و تمام نطق‌هائي را كه در دوره‌هاي پنجم و ششم مجلس راجع به گمركات،‌ راجع به انحصار ترياك و امثال اينها داشته، در نامه همراه آن هم قيد كرده كه در ضميمه كتابي است كه مي‌توانيد از آن استفاده كنيد.

*سوال: آن كتاب را هنوز داريد؟

*بيدار: بله، مفاد آن كتاب را هم حسين مكي جمع‌آوري كرده. روزي آقاي حسين مكي را در منزل خودش در خيابان شاپور، كوچه ارامنه ديدم و گفتم: "آقاي مكي! من آمده‌ام شرح حال‌ات‌ را بخواهم. صداقت داري درستش را برايم بنويسي؟ " زماني بود كه جبهه ملي مي‌خواست رفقا و همكاران سابق خودش را جمع كند. گفتم: "بيائيد و مجدداً به جبهه ملي ايران ملحق شويد. " آقاي مهندسي حسيبي را هم در خانه خودش، اگر اشتباه نكنم در شميرانات، ديده بودم. ايشان گفت: "اگر آقاي مكي بنويسد كه ما در گذشته مرتكب اشتباهاتي شده‌ايم، او را به جمع خودمان مي‌آوريم،‌ ولي بقائي براي ما خيلي سخت است، چون خيلي به ما خيانت كرده! " من در مهندس حسيبي خيلي صداقت ديدم. زندگي ساده‌اي داشت. با اتوبوس دو طبقه آمديم و من در ميدان توپخانه پياده شدم و بليط مرا هم او داد.گفت: "ما هيچ كس را طرد نمي‌كنيم. ما مي‌خواهيم اين جبهه را زنده كنيم. مي‌خواهيم شاه را سر جاي خودش بنشانيم. مي‌خواهيم قانون اساسي ايران را زنده كنيم. " اين را دكتر مهدي آذر هم به من گفت، آقاي سيد باقر كاظمي هم به من گفت.

*سوال: شما بر اساس اين حرفي كه اين آقايان زدند به سراغ حسين مكي رفتيد؟

*بيدار: بله، بر پاية ارتباطي كه با آقاي مهندس حسيبي داشتم، اين پيشنهاد را كردم. من كه رفتم منزل آقاي حسيبي، از دهانم پريد كه: "چي مي‌شود اينها را هم بياوريد كه جبهه قوي شود و منتقد نداشته باشيد. " مهندس حسيبي گفت: "ما حرفي نداريم آقاي بيدار! " دكتر اردلان هم به من گفت: "اگر شما بتواني از آقاي مكي نوشته‌اي بگيري و بنويسد كه اشتباهاتي شده، مسائل حل مي‌شوند. ما توقع نداريم بگويد من خيانت كرده‌ام،‌ بگويد اشتباهاتي شده و من دوباره به صفوف رفقاي سابق خودم پيوسته‌ام تا نهضت را ادامه بدهيم و ما قبولش مي‌كنيم ".

*سوال: مكي چه گفت؟

*بيدار: مكي گفت: "اول آنها يك چيزي بنويسند و درخواست كنند. " گفتم: "بعيد مي‌دانم، ولي اين را مي‌دانم كه اگر من از آقاي مهندس حسيبي درخواست كنم، به شما زنگ مي‌زند. همين طور آقاي دكتر عبدالحسين اردلان كه تازه از زندان آزاد شده، احتمال مي‌دهم او هم زنگ بزند، اما اينكه آنها از شما درخواست كتبي كنند كه شما بنويسيد كه اشتباهاتي شده،‌ بعيد مي‌دانم، اما شما سياستمدار هستيد و بلديد؛ در روزنامه كيهان و يا در روزنامه اطلاعات و يا نشريات ديگر بنويسيد كه در گذشته اشتباهاتي شده كه منجر به شكست نهضت ملي شده و من به رفقاي سابق خودم ملحق مي‌شوم ".

*سوال: بالاخره مكي حاضر شد يا نه؟

*بيدار: اين را بايد منصفانه بگويم كه آقاي مكي واقعا حاضر بود يك چيزي بنويسد و گفت: "خيانت‌‌ها را بقائي كرد، حساب ما را از بقائي جدا كنيد. " آنجا يك تابلوي قلمي بود كه روي آن نوشته شده بود‌: سرباز فداكار وطن. گفتم: "مي‌‌داني در بيرون چه مي‌گويند؟ " گفت: "مي‌گويند سرباز خطاكار وطن! " گفتم: "مي‌خواهم اين لكه را از دامن شما بزدايم. منِ از اردبيل آمده‌ام و دارم با وقت و پول خودم سعي مي‌كنم كاري به نفع جبهه ملي بكنم، اگر بگيرد. مي‌خواهم حلقه وصل و ارتباطي بين شما و آنها باشم. آقاي مكي! آن‌طوري كه من مي‌دانم در خانواده شما كسي نبوده كه سياسي و جزو اعيان و اشراف باشد. يك صحبت‌‌هائي كرديد و گرفت و به نمايندگي مجلس رسيديد و رفتيد آبادان و شديد يك كسي و اين از بركت دكتر مصدق بود. ولو اينكه عذر مرا از اين خانه بخواهيد، رك حرفم را مي‌زنم ". گفتم: "شما مصدق را با هيچ كس مقايسه نكنيد‌، مخصوصا با خودتان. شما حرفي بزنيد، حسين مكي يك حرفي زده، ولي دكتر مصدق حرفي بزند، دنيا روي او حساب مي‌كند. " گفت: "كار ما را كوچك حساب مي‌كنيد؟ " گفتم: "نه! " خلاصه كار ما داشت درست مي‌شد كه آقايان بازرگان و ديگران زنداني شدند.

*سوال: در سال 41؟

*بيدار: بله، بعدها قضايا از هم پاشيد و انگيزه براي احياي جبهه ملي از بين رفت. دكتر مهدي آذر هم با اين موضوع خيلي موافق بود.

*سوال: بپردازيم به يكي از محورهاي اصلي اين گفت‌و‌گو و آن هم در بارة تاريخچة انقلاب در اردبيل است. از آغاز نهضت امام در سال 42، اردبيل چقدر استعداد براي انقلاب داشت و شما در آنجا چه فعاليت‌هائي مي‌كرديد؟

*بيدار: واقعا از جائي شروع كرديد كه من در مورد آن خيلي كم حاضر شده‌ام صحبت كنم. هركاري كرديم به خاطر خدا و به خاطر وظيفه بود و وجدانمان ما را موظف مي‌كرد. هر كاري كرديم، كم كرديم. ما به وظيفه خودمان چنانچه بايد و شايد عمل نكرديم. رفقاي ما رفتند و شهيد شدند، رفقاي ما جانبازي كردند، اما ما هنوز زنده هستيم. اين را برادر! من از ته دل عرض مي‌كنم. آنهائي كه در صفوف مبارزه در اردبيل با ما بودند، جوان‌هاي نازنيني كه با ما بودند و جان باختند و شهيد شدند، ما از قافله آنها عقب مانديم. اين را مي‌خواهم براي ضبط و ثبت در تاريخ عرض كنم كه از لحظه شروع نهضت به رهبري روحانيت، مخصوصا حضرت امام روحي فداه، ‌خواهش مي‌كنم حتما "روحي‌فداه " را بنويسيد، چون ايشان احياء‌كننده و تجديدكننده حيات ديني در عصر معاصر است. علاوه بر اينكه ايران را متحول كرده، ولي اين را به جرئت به شما عرض مي‌‌كنم تغييري كه ايشان در دنياي اسلام داده، بيشتر از ايران است. چطور؟ به عنوان نمونه عرض مي‌كنم. در سال 1363، ما در يك سمينار حج در هامبورگ شركت كرديم. در آنجا سر ميز صبحانه آقائي را ديدم وارد شد و با لهجه تركي خودمان گفت: "سلام عليكم ". به بغل دستي گفتم: "اين از خودمان است. " گفت: "چطور فهميدي؟ " گفتم: "از ته لهجه‌اش. " و صدايش زدم و معلوم شد كه اهل تركيه و اسمش جمال‌الدين كاپلان بود. گفت كه رفقاي ما چندتائي‌شان در تهران هستند و چند تائي به حالت تبعيد در كشورهاي اروپائي به سر مي‌برند. ما از رفقاي آقاي نجم‌الدين اربكان هستيم. گفتم: "چطور شده كه شما سروكله‌تان در جمع ايراني‌ها در مسجد هامبورگ پيدا شده؟ " گفت: "ايراني‌ها ما را پيدا نكردند. ما ايراني‌ها را پيدا كرديم. ما آمديم اينجا و مسجد مسلمانان هامبورگ را پيدا كرديم و ديديم آنچه مطلوب ماست، اينجاست. بوي اسلاميت از اينجا مي‌آيد. تركيه خوابيده، اما ايران بيدار شده. " گفتم: "از زعماي ايران چه كساني را مي‌شناسي؟ " گفت: "امام خميني را مي‌شناسم. " گفتم: "نظر شما نسبت به امام خميني چيست؟ " گفت: "حاجي بي! پرچم اسلام به زمين افتاده بود و الان آن پرچم به دوش امام خميني است. اگر اين پرچم محفوظ بماند، اسلام زنده خواهد شد. "[با بغض] گفتم: "شما انتظار داريد اثرات انقلاب ايران به تركيه برسد؟ " گفت: "رسيده! "

*سوال: برحسب حساست‌هائي كه مردم تركيه در قضاياي جهان اسلام مثل رويداد غزه از خود نشان مي‌دهند، تركيه از كشورهائي است كه بالقوه در معرض انقلاب است. مسلمانان ترك، بسيار منظم، منسجم و پرشور عمل مي‌كنند.

*بيدار: ايشان اين حرف را در جولاي سال 63 زد. آن وقت در كجا؟ در آلمان و در وضعيت تبعيد. گفت پرچم عزت و امپراتوري اسلامي كه در تركيه به زمين افتاده، الان به دوش امام خميني است و ملت ترك منتظر است ببيند انقلاب ايران به كجا مي‌رسد. اگر انقلاب ايران پيروز شد و به ثمر رسيد، نه تنها ثمراتش در تركيه كه در همه جاي دنيا آشكار خواهد شد. و الان به چشم مي‌بينيم كه آقاي رجب طيب اردوغان، خلاصه حرف مسلمان‌ها را در اجلاس داووس زد. خداحفظش كند. من خودم در تركيه بودم و انتخابات شهرداري‌ها بود. مردم وقتي مرا مي‌ديدند، به طرفم مي‌آمدند و مي‌گفتند به رجب طيب اردوغان راي مي‌دهيم. مي‌ديدم شور و هيجاني در تركيه هست. راي دادند و پيروز شدند و دارند با سياست پيش مي‌روند. اسلام در تركيه ريشه دارد. مصطفي كمال آتاتورك آمد و يك حكومت لائيك در آنجا برقرار كرد، اما آن يك چيز ظاهري است. شما اگر روز جمعه در مساجد تركيه حاضر شويد، علائم بسيار پررنگ و پرشور مسلماني را ملاحظه مي‌كنيد.

*سوال: از انقلاب در اردبيل مي‌فرموديد.

*بيدار: در 15 خرداد 42، بايد از انجمن‌هاي ايالتي- ولايتي شروع كنم. بنده در خلخال بودم و در آنجا منبر مي‌رفتم و الان هم كارهاي تبليغي بنده در گنجه‌بار دوام دارد. اينكه چطور اردبيل‌ را رها كردم و براي تبليغ به خلخال رفتم، داستان مفصلي دارد. از اردبيل آمدند و گفتند الان اوضاع مغشوش است و امام خميني را گرفته‌اند. هنوز منبرهاي ما تمام نشده بود، همان ساعت چمدانم را برداشتم و آمدم اردبيل و در منزل مرحوم آسيد غني آقاي اردبيلي جمع شديم. در آنجا ارتباط گرفته شد و اكثر آقايان علما به آنجا آمدند. آسيد غني آقا پيشنهاد كرد غير از اينكه برويم در تلگرافخانه متحصن شويم، چاره‌اي نيست و اگر اين كار را بكنيم، بازار و مدرسه‌ها و اصناف تعطيل مي‌كنند و مردم واكنش مثبت نشان خواهند داد. تصميم گرفته شد و يكسره رفتيم تلگرافخانه، آن طوري كه من يادم هست يك تلگراف به آقاي گلپايگاني، يك تلگراف به آقاي شريعتمداري و يك تلگراف هم به شاه زديم. در تلگراف ذكر كرديم كه بازداشت آيت‌الله العظمي حاج آقا روح‌الله خميني باعث نگراني روحانيت اردبيل شده، از شما مي‌خواهيم هرچه زودتر دستور آزادي ايشان را بدهيد. در تلگراف به آقايان مراجع هم گفتيم كه ما همبستگي و اتحاد خودمان را با مراجع، مخصوصا با آيت‌الله العظمي خميني اعلام مي‌داريم، هر آنچه كه شما مصلحت بدانيد، ما در خدمت شما هستيم.
تلگراف ما به آقاي گلپايگاني و آقاي شريعتمداري در مجموعة اسناد انقلاب چاپ شده، اما تلگرافي كه به شاه زده بوديم، در آنجا نيست. غروب شد. رئيس پست و تلگراف اردبيل اگر اشتباه نكنم آقائي بود به نام رحيمي و سني هم بود. آمد و گفت: "چرا اينجا جمع شده‌ و اتاق‌هاي ما را اشغال كرده‌ايد؟ " آمد پيش ما و ديد سر و كله بنده بيش از ديگران مي‌جنبد. در آن جمع دو نفر بودند كه سر و كله‌شان مي‌جنبيد و احساسات نشان مي‌دادند. يكي آقاي ميرزا بهاءالدين اوستا بود كه الان سجلش را كرده اعلم‌الهدائي و ساكن قم است. رحيمي آمد آنجا و گفت: "اينجا را چرا اشغال كرده‌ايد؟ " گفتيم: "اينجا خانه ملت است و ما تلگراف زده‌ايم به خود شاه و از ايشان استخلاص مرجع و استادمان را خواستار شده‌ايم. " گفت: "داستان چيست؟ " گفتيم: "مگر نمي‌دانيد؟ آيت‌الله خميني را بازداشت كرده‌اند و ما آمده‌ايم كه استخلاص ايشان را بخواهيم. اگر ايشان آزاد نشود، ما شهر را به هم مي‌ريزيم. اين را بدانيد و اگر هم مي‌خواهيد گزارش كنيد. ما اول مي‌خواهيم به‌طور مسالمت‌آميز از شاه استخلاص آيت‌الله خميني را خواستار شويم. " يواشكي گفت: "كار خوبي مي‌كنيد! اينجا در اختيار شماست. من هم نمي‌ترسم. اگر آمدند و گفتند اينها را بيرون كن، من كاري نخواهم داشت. درود بر شما، كارتان را ادامه بدهيد! "
تقريبا شب شده بود كه ديديم سر و كله رئيس ساواك و رئيس بهداري اردبيل پيدا شد. رئيس ساواك اردبيل، سرهنگ هوشنگ سليمي بود و افتخارش اين بود كه من نامه عزل دكتر مصدق را در معيت يك نفر ديگر به خانه مصدق برده‌ام و اين را يكي دو بار در تجمع ما در منزل استادمان مرحوم آميرزا ابوالفضل حلال زاد، گفت. در اينجا ذكر خيري هم بكنم از آقاي بكائي كه در منزل آقاي حلال‌زاد دائما او را سرگرد سليمي خطاب مي‌كرد و هرچه او، حرف آقاي بكائي را اصلاح مي‌كرد كه من سرهنگ سليمي هستم، باز ايشان دست‌بردار نبود و به اين ترتيب مي‌خواست او را خفيف كند. در هرحال آمد و گفت اينجا را ترك كنيد. در آن زمان سرهنگ سليمي، معاون مهرداد، رئيس ساواك آذربايجان بود. اين مهرداد همان كسي است كه يك جوان در شيراز يا جائي ديگر، به خاطر مسئله‌اي اخلاقي، او را كشت. مهرداد رئيس ساواك آذربايجان بود و يك بار كه مرا برد آنجا، به امام توهين كرد و من هم جواب او را دادم. اين در پرونده‌‌هاي ساواك ما هم منعكس است. گفت: "شما را سه چهار بار گرفته‌اند، ولي شما قضيه را رها نمي‌كنيد. مجبورم شما را بازداشت كنم و شخصا به اين موضوع خواهم رسيد. " آقاي سرهنگ سليمي همراه با آقاي دكتر مجتبي عاملي، رئيس بهداري اردبيل آمده بود آنجا كه ما را از تحصن در آورد. گفتم: "خب! شما آمديد به خاطر اينكه رئيس ساواك هستيد. ايشان چرا آمده؟ " گفت: "آقاي سيد يونس يونسي مريض است، آمده او را معاينه كند، ‌ايشان بايد برود خانه‌اش ".
سيد يونس يونسي اردبيلي روحاني محترمي به حساب مي‌آمد و پيرمرد معنوني بود. اگر ايشان آن شب، تحصن خود را مي‌شكست، تحصن ما هم از بين مي‌رفت. من گفتم: "ما كه اينجا هستيم و اينجا را ترك نمي‌كنيم. آقاي يونسي هم خودش مي‌داند. " اينها آنجا ايستاده بودند و با يكي از آقايان كه الان هم هست، داشتند صحبت مي‌كردند كه من رفتم پيش آسيد يونس يونسي. سلام كردم و گفت: "عليك سلام! چه مي‌فرمائي؟ " گفتم: "رئيس سازمان امنيت آمده شما را از ما بگيرد. با اين حرف كه شما مريض هستيد، پس بايد برويد خانه‌تان! " گفت: "من چه كار كنم؟ " گفتم: "شما اگر مريض هستيد، دكتر عاملي يك نسخه بنويسد، ما مي‌فرستيم نسخه را بگيرند و هستند كساني كه مي‌آيند اگر آمپولي داريد تزريق مي‌كنند. ساير داروهايتان را اينجا مصرف مي‌كنيد و پتو و رختخواب پاكيزه هم داريم كه شما مي‌توانيد استراحت كنيد. اگر شما برويد، تحصن شكسته مي‌شود. " گفت: "آقاي بيدار! باريكلا! چشم، از اينجا نمي‌روم. "‌رئيس ساواك آمد و گفت: "آقا! مثل اينكه قلب شما ناراحت است. " گفت: "بله، ولي مال حالا نيست. از قبل هم قلب ما ناراحتي داشته است. " دكتر عاملي آمد و فشار خون ايشان را گرفت و معاينه كامل كرد و گفت: "‌آقا! شما بايد برويد منزل استراحت كنيد. " آسيد يونس گفت: "جاي من خوب است. فعلا از رفقا جدا نمي‌شوم. " اين منت را آن شب، آقاي آسيد يونس به گردن همه ما گذاشت و آن جلسه را ترك نكرد.
شب شد و ما ماندگار شديم. رحيمي آمد و يكي دو نفر ديگر هم آمدند. سيستم تلگراف اردبيل تازه از سيستم مورس در آمده و به سيستم مدرن‌تري تبديل شده بود. متن را از تهران مي‌زدند و اين طرف روي كاغذ تايپ مي‌شد. رحيمي گفت كه از اعليحضرت براي شما تلگرافي آمده، ولي من ديدم كه رنگش پريده و دست‌هايش مي‌لرزد و رئيس پست و تلگراف هم كنار اوست. من چشمكي زدم به رئيس پست و تلگراف كه داستان چيست و اين چرا اين جور دست و پايش مي‌لرزد؟ گفت از خودش بپرس. گفت: "تلگراف الان آمده و گفته كه ما دستور داديم آقاي خميني را آزاد كنند. " گفتم: "تلگراف كو؟ " آنجا هول هولكي و پر از غلط يك چيزي را تايپ كرده و براي ما آورده بودند. آخرش هم نوشته بود كاخ سعدآباد، شاه! گفتم اين تلگراف نه اول دارد نه آخر نه وسط. به چه كسي خطاب كرده؟ نوشته بود آقايان علما منتهي با "الف "! گفتم: "شاه يا وزير درباري كه علما را با الف بنويسد، تلگرافش ساختگي است. " به آن آقائي كه آن را آورده بود گفتيم: "برو! تو نمي‌تواني ما را گول بزني. متني كه شاه به روحانيون مي‌نويسد با علماي اعلام، حجج‌اسلام، دامت بركاتهم، نامه شما عز وصول بخشيد و امثالهم،‌ شروع مي‌شود. اين تلگراف شما ساختگي است و ما قبول نداريم. " رفتند و اين را هم به ساواك گزارش كرده بودند كه ما هركاري مي‌كنيم اين ابوذر بيدار در آنجا خنثي مي‌كند.
به هرحال داستان از اينجا شروع شد و اينكه فرداي آن روز در اردبيل چه شد، بماند. به اين ترتيب فعاليت ما از انجمن‌هاي ايالتي- ولايتي شروع شد. شب‌ها جمع مي‌شديم و اعلاميه‌ها را به صورت دستي مي‌نوشتيم، چون اعلاميه‌هائي را كه در تهران چاپ شده بودند و به دست ما مي‌رسيدند، چاپخانه‌‌هاي اردبيل چاپ نمي‌كردند و مي‌ترسيدند، لذا ما در مدرسه ملا ابراهيم را مي‌بستيم و من طلبه‌هاي خوش خط را جمع مي‌كردم و مي‌نشستيم و تا نيمه‌هاي شب اعلاميه‌ها را تكثير مي‌كرديم و در بازار و كوچه‌ها مي‌چسبانديم. البته ساواك فهميده بود كه سرمنشاء اينها شخص ناراحتي است به نام ابوذر بيدار!

*سوال: چند بار دستگير شديد و هر بار به چه دليل؟

*بيدار:تا آنجائي كه يادم هست، من حدود 11 بار بازداشت شدم و به زندان رفتم! اين زندان‌ رفتن‌ها از 48 ساعت و يك هفته بود تا دو ماه و سه ماه. طولاني‌ترين آنها حدود 6 ماه بود كه علت آن ارتباط با آقاي حاج شيخ حسن صانعي بود كه به مشكين‌شهر تبعيد شده بود و اين آخرين بازداشت من است. اولين بازداشت بنده در گرمي بود. بنده به مناسبت روز تولد آقا امام زمان(عج) براي افتتاح مسجد اردبيلي‌هاي مقيم گرمي به آنجا دعوت شدم. در آنجا به‌تازگي يك شهرباني دائر كرده بودند و رئيس آن جوانكي بود به نام سروان اختران. آنجا يك فرمانده مرزباني هم داشت به نام سرگرد نادري افشاري. ما را دعوت كردند آنجا. اين آقاي سليم مؤذن‌زادة اردبيلي و يك آقائي به نام عبدالرحيم جعفري و يك آقائي به نام آقاي الياسي هم آمده بودند كه به مناسبت تولد مولايمان مداحي كنند.
هوا بسيار سرد بود، برف شديدي مي‌آمد و جاده‌ها هم خيلي خراب بودند. سه چهار ساعت بلكه بيشتر طول كشيد تا از اردبيل رسيديم به گرمي و شب در منزل آقاي حاج حسين نعمتي وارد شديم. داشتيم شام مي‌خورديم كه سه چهار نفر از مسجد آمدند و گفتند مسجد لبالب از جمعيت است و مردم منتظرند كه آقايان بيايند آنجا و مستفيض كنند. آقاي مؤذن گفت: "من سرما خورده‌ام و نمي‌توانم. " آقاي الياسي گفت: "من هم نمي‌توانم. ما خودمان را براي فردا آماده كرده بوديم. " بعد هم خصوصي به من گفت: "يك چيزي از بر كرده‌ايم فردا بخوانيم، الان بخوانيم براي فردا چيزي نمي‌ماند! " آقاي جعفري هم همين‌طور. من گفتم: "ما تازه رسيده‌ايم و خسته هستيم و بايد استراحت كنيم. فردا مي‌آئيم. " آنها رفتند و دوباره برگشتند و خواستة خودشان را تكرار كردند. گفتم: "استخاره مي‌كنم. " استخاره كردم، خوب نيامد. يكي از آنها گفت: "آقا! مسجد لبالب جمعيت است، همه آماده‌اند، دارند شيريني تقسيم مي‌كنند،‌ شما مي‌گوئيد استخاره مي‌كنم؟ در كار خير حاجت هيچ استخاره نيست ".
خلاصه آمدند و با سلام و صلوات ما را بردند. به آن سه نفر هم گفتند اگر حتي يكي از شما هم بخوانيد، اشكالي ندارد، ولي هيچ‌كدام از آقايان نخواندند! شروع كردند به صلوات فرستادن مكرر كه آقاي بيدار برود منبر. ديدم ديگر خلاف ادب است كه نروم. مسجد داشت از صداي صلوات مي‌تركيد، رفتم منبر. جواني بود و شور و نشاط و صلوات‌هاي غرّا. كثرت جمعيت به‌طوري بود كه حتي كفش‌كن هم پر شده بود. من شروع كردم به خواندن خطبه منبر. بعد صلوات بر ارواح شهداي كربلا و ارواح مراجع عظامي كه به رحمت الهي رفتند و مراجع عظامي كه زنده هستند، مخصوصا آيت‌الله العظمي ميلاني، آيت‌الله‌العظمي شريعتمداري، آيت‌الله‌العظمي حكيم (به نظرم آقاي حكيم آن وقت زنده بود. اينها در پرونده‌ام هست) و مخصوصا و ‌به‌ويژه يوسف گمگشته ملت ايران، قائد عظيم‌الشأن نهضت اسلامي، حضرت آيت‌الله‌العظمي خميني، اجماعا يك صلوات شايسته مقام مراجع بفرستيد. فرستادند. گفتم دومي را بلندتر. بعد آيه‌هاي رب اشرح لي صدري و ... را خواندم و شروع كردم آيه‌ها را تفسير كردن و به اوضاع فعلي اشاره كردن. ديدم الان وقتش هست اين حرف ها را بزنم، چون در آنجا هيچ اين حرف‌ها به گوش مردم نرسيده بود.

*سوال: چه سالي بود؟

*بيدار: بعد از تبعيد امام، چون گفتم رهبرتبعيدي ملت ايران. سال 43 بود. در هرحال از اوضاع روز انتقاد كردم. يك آقائي همراه دختر كوچكش در جمع آقايان بود كه البته دختر خيلي هم كوچك به نظر نمي‌رسيد و به نظرم سر برهنه هم بود. روسا‌ي آن وقت نمي‌دانم مردم را آدم حساب نمي‌كردند يا چه جور بود كه همگي پاهايشان را در آن مجلس، دراز كرده بودند، ‌يكي هم آن آقا و دخترش. در حرف‌هايم به آنها هم حمله كردم و شعري از مرحوم شهريار را خواندم و گفتم اوضاع بايد تغيير پيدا كند و آداب مسجد نشستن هم اين نيست كه آقايان نشسته‌اند. در مسجد بايد مؤدبانه نشست.

*سوال: ساواكي بودند؟

*بيدار: هم ساواكي‌ها، هم روساي آموزش و پرورش، فرمانده ژاندارمري، فرمانده مرزباني، رئس شهرباني، همه آنجا بودند. من بعدا هويت آنها را فهميدم. اين شعر را خواندم:
رود ايراني بدبخت در دنبال بدبختي/ كند اين ملت بدبخت، استقبال بدبختي/ گدا در گوشه ديوار اين كشور بدان ماند/ كه نقاشي به ديواري كشد تمثال بدبختي/ اجانب شد خريدار وطن اهل وطن را بين/ به بازار خيانت اي عجب، دلال بدبختي
اين را با شور و هيجان مي‌خواندم و از آن بالاي منبر ديدم كه يكي يكي ورق كاغذ آوردند، نوشتند و اين امضا كرد داد به آن يكي و همين طور بين خودشان دست به دست گشت. من منبرم را پايان دادم و آمدم پائين. مردم آمدند با من دست دادند و تقبل‌الله گفتند. يكي دو نفر از طلبه‌هاي آنجا كه در مدرسه ملا ابراهيم درس مي‌خواندند، درگوشي به من گفتند: "مثل اينكه گزارش تهيه كردند، مواظب خودتان باشيد ". ديگر مواظب چه بايد مي‌بودم؟ هرچه بود گفته بودم ديگر! رفتم منزل حاج حسين نعمتي و ديدم خودش نيامد. نگران شدم و پرسيدم حاجي چه شد؟ گفتند الان مي‌آيد. نيم ساعت نگذشته بود ديدم آمدند و گفتند شما را در مرزباني مي‌خواهند. اگر جريان را به تفصيل عرض كنم خيلي طولاني مي‌شود. به هرحال رفتم آنجا و ديدم چند نفر نشسته‌اند. يكي گفت من رئيس شهرباني هستم، آن يكي هم گفت من نادري افشاري فرمانده اينجا هستم و پرسيد: "آقا مي‌دانيد اينجا كجاست؟ " گفتم: "بله، اينجا گرمي است. " گفت: "آن طرف،‌ شوروي است. " گفتم: "اين را هم مي‌دانم. مگر شما از شوروي مي‌ترسيد؟ مگر من چه گفتم؟ " گفت: "مگر نمي‌داني خميني خائن است؟ " گفتم: "مؤدب باش، خائن خودتي. ايشان مرجع تقليد است، صاحب رساله است، مردم از ايشان تقليد مي‌كنند. خائن كيست؟ خائن خودتان هستيد. " بعد شروع كرد به سئوال كه اسمت؟ بعد پرسيد شغلت. گفتم: "كله‌پز هستم! " گفت: "مسخره مي‌كني؟ " گفتم: "نديديد كه روحاني هستم و منبر رفته بودم؟ جاي سئوال نيست. " گفت: "شما به روح مطهر آقاي خميني و ديگران صلوات فرستاديد! " ‌زير اين جمله‌اش نوشتم: "كسي كه بين مرده و زنده فرقي قائل نيست و اين مقدار هم سواد ندارد، شايستگي سئوال و جواب كردن را هم ندارد. " گفت: "من بي‌سوادم؟ " و متوجه شد حرف غلطي زده و گفت: "اين را پاره مي‌كنيم، دوباره بنويسيد. "‌گفتم: "اگر پاره كنيد، هيچ جواب نمي‌دهم. خط بزنيد. " مجبور شد خط بزند و دوباره سئوال كرد كه الان عينا در پرونده من در تبريز، اين خط خوردگي هست. سئوالاتشان را جواب دادم. صبح شد و با يك ماشين ژاندارمري كه از همه جايش برف مي‌آمد داخل، ‌با 6 نفر ژاندارم مرا بردند اردبيل كه تحويل ساواك بدهند. در آنجا داروخانه‌اي باز بود، خواستم كه تلفن بزنم. تلفن‌ها آن زمان هندلي بودند. به منزل يكي از آقايان زنگ زدم و گفتم مرا دارند مي‌برند به ساواك.

*سوال: براي كمك گرفتن زنگ زديد؟

*بيدار: خير، خواستم برود به مادرم كه در دهات بود بگويد. آن موقع هنوز ازدواج نكرده بودم. تنها كسي هم كه در دسترس بود، او بود. اسم اين فرد گفته نشود، بهتر است. گفت: "لاتقل شيئا يسمعون كلامنا ". در هرحال نبي‌پور، رئيس ساواك اردبيل بود. ما را بردند آنجا و در جاي تاريكي بازداشت كردند. يك ساعتي نگذشته بود كه آمدند و گفتند رئيس ساواك با شما كار دارد. رفتم و گفتند كه آقاي حاج سيد يونس يونسي دكتر جلائي را فرستاده و امشب شما را ضمانت كرده. آقاي دكتر جلائي يكي از پزشكان متدين اردبيل است. ايشان و پسرعمويشان، آقاي حاج عبدالمحمد مرجوّي واسطه دعوت من براي گرمي بودند. اينها رفته بودند پيش سيد يونس و بعد آمده و ضمانت ما را كرده بودند. اين اولين بازداشت ما بود. ما را بردند تبريز و آقاي قاضي و آقاي بادكوبه‌اي و آقاي موسوي در جريان قرار گرفتند. بعد از محاكمه، ما را به دو ماه حبس و يك روز يا سه روز كه نشود آن را خريد، محكوم كردند. آقاي قاضي تلاش كرده بود مرا تبرئه كند، نشده بود. خودم ديدم كه از طرف ايشان به آنجا آمدند و به سرهنگ ابيوردي كه بازپرس ما بود و آقاي دادستان كه به نظرم سرهنگ خشنودي بود، گفتند كه آقاي بيدار را زنداني نكنيد. گفتند رئيس ساواك 6 ماه زندان درخواست كرده و گفته بايد صداي خميني را در اردبيل، خاموش كنيم. ما مي‌خواستيم دو ماه بدهيم كه قابل خريد باشد، ولي آنها قبول نمي‌كنند.
به هرحال بارها و بارها زنداني شديم كه آخرين آن در سال 52 يا 53 بود. ما مطلع شديم كه آقاي شيخ حسن صانعي به مشكين شهر تبعيد شده است. آقاي احمد علي بابائي و آقاي حاج عبدالله مولائي‌نژاد هم براي ديدار با ايشان به اردبيل آمده بودند. اينها آمده بودند منزل ما و من خلخال بودم. آمدم منزل و خانمم گفت: "دو نفر فارس آمده بودند و شما را مي‌خواستند. " و اسامي آنها را گفت. پرسيدم: "كجا رفتند؟ " گفت: "رفتند هتل سپيد. " رفتم هتل سپيد و حساب آقايان را كرديم و آمديم منزل و فردا رفتيم مشكين شهر. آنجا در تجارتخانه آقاي نژادي، يك آقائي كه معلم بود آمد و خيلي اظهار ارادت كرد! ما هنوز به ديدن آقاي صانعي نرفته بوديم. به آقاي نژادي گفتيم: "آمده‌ايم اينجا آقاي صانعي و آقاي همتي را ببينيم. آقاي صانعي اينجا غريب است. اولا خانم و بچه‌ها را بفرستيد سراغ خانم و بچه‌هاي ايشان كه احساس غربت نكنند. خودتان سر بزنيد، احتياجاتشان را ببينيد و به ما گزارش كنيد. اگر بي‌پول بودند و دستشان تنگ بود، به ما اطلاع بدهيد. " گفت: "چشم! " در تمام اين مدت هم آن آقاي معلم ششدانگ حواسش جمع حرف‌هاي ما بود و مي‌گفت من خيلي به شما ارادت دارم و مقاله‌هايتان را در روزنامه "قبس " مي‌خوانم و مقداري شروع كرد به تعريف كردن و بعد گفت: "آقايان را معرفي نمي‌كنيد؟ " من شستم خبردار شد كه اين ساواكي است و اسامي همراهانم را چيز ديگري گفتم. اين هم گزارش مي‌كند كه آقاي بيدار آمده بود ديدن آقاي صانعي و آن اسامي جعلي را هم نوشته بود. به هرحال رفتم ديدن آقاي صانعي. پسر ايشان آقا محسن صانعي از ما مجله پيام شادي را خواست. ما آمديم و آبونه شديم و مرتباً برايش مي‌فرستادم. نمي‌دانم بعد از آنكه ايشان را فرستادند مرند، باز هم مجله به دستشان مي‌رسيد يا نه؟

*سوال: از راهپيمائي 70 هزار نفري اردبيل خاطراتي را نقل كنيد.

*بيدار: اجازه بدهيد اين قسمت را تمام كنم، بعد برسيم به حوادث انقلاب. خلاصه ما آمديم اردبيل و بر اساس همان گزارش، دستگير شديم. بعد از اينكه يكي دو ماه در اردبيل نگاهمان داشتند، ما را فرستادند تبريز كه حدود 6 ماه طول كشيد، ولي بنده در آنجا نه آقاي علي بابائي را و نه آقاي يدالله مولائي‌نژاد را لو ندادم. در آنجا رئيس دادگاه كه گمانم اسمش سرتيب مبيّن و مرد بسيار شريفي بود، گفت: "اين سرهنگ ليقواني خيلي فشار مي‌آورد كه شما را بيشتر زنداني كنيم. ما روزهاي جمعه با ايشان جلسه مذهبي داريم. من به ايشان گفته‌ام شما را به خدا آقاي ليقواني، پافشاري نكنيد. ما هرچه در پرونده ايشان گشتيم، چيزي نديديم،‌ ايشان فقط رفته ديدن آقاي صانعي. به همين مقدار زنداني كه كشيده، قناعت و رهايش كنيد. " در اين جريان آقاي حاج جلال‌الدين مطلع كه قبلا هم ضامن من بود، در اينجا هم رفته بود پيش آقاي قاضي و خيلي دوندگي كرده بود تا همان روز بعد از محاكمه دستور استخلاص ما را دادند. رئيس دادگاه تا آنها حكم را تايپ كنند، آمد آن طرف و گفت به نام نامي شاهنشاه آريامهر و به من اشاره كرد بلند شو. ما هم بلند شديم و راي را خواندند كه: "به دليل فقد دلايل و نبودن مدارك، ايشان از اتهامات منتسبه تبرئه حاصل مي‌كنند. " و آمد به من گفت: "متاسفم كه به خاطر هيچ و پوچ، شما را از خانواده‌تان دور كردند و نگذاشتند در ماه مبارك، شما را آزاد كنيم و گفتند بگذاريد اين ماه مبارك هم ايشان منبر نرود ".
حالا مي‌رسيم به انقلاب و به مقاله‌اي كه احمد رشيدي مطلق در روزنامه اطلاعات نوشت و به امام توهين كرد. بنده در تهران بودم كه از قضيه باخبر شدم. به اردبيل تلفن كردم و گفتند آقاي مسائلي منبر رفته و خيلي تند صحبت كرده. با آقاي مسائلي صحبت كردم و گفت: "آقاي بيدار! شما با من هم پيمان هستي؟ " گفتم: "سرچي؟ " گفت: "من ديگر نهضت را شروع كرده‌ام. " خدا رحمت كند آقاي مسائلي را. بسيار شجاع بود. گفت: "من منبرهايم را در اينجا شروع كرده‌ام، خيلي هم منبرهايم تند و بسيار هم شلوغ هستند. " گفتم: "من از اول با شما بوده‌ام. شما مي‌دانيد تنها كسي كه در اردبيل اسم امام خميني را علناً در منابر آورده، بنده بوده‌ام. بنده در مسجد قاسميه و منازل آقاياني كه به امام خميني علاقه داشتند و ما را دعوت مي‌كردند، از جمله حاجي التفات اعتباري كه يك دهه ما را دعوت مي‌كرد، اسم امام را ‌آورده بودم. بعدها فهميديم كه دو سه نفر از اين آقاياني هم كه دعوتمان مي‌كردند ساواكي بودند! يكي ديگر از جاهائي كه منبر مي‌رفتم مسجد خيرال، مسجد آسيد غني آقاي اردبيلي، دوست و سرورمان بود كه در آنجا شوري به پا مي‌كرديم تا اينكه اربعين‌هاي متوالي و متعدد قم و تبريز و تهران شروع شد و ما مرتبا راه‌پيمائي مي‌كرديم، بدون اينكه وقفه‌اي باشد و به بازاري‌ها و يا ساير اقشاري كه بي‌تفاوت بودند، مي‌گفتيم كه اين حنا از آن حناهاي سابق نيست كه رنگ نداشته باشد. نبايد اجازه بدهيم اين شعله خاموش شود.
حتي موضوعي پيش آمده بود كه اينجا به اشاره‌اي از آن مي‌گذرم. فرح پهلوي رفته بود خدمت آيت‌الله خوئي. علما را منزل آقاي مسائلي جمع كرديم. همه به آقاي خوئي علاقه داشتند. گفتيم آقاي صدوقي تلگراف زده خدمت آقاي خوئي كه: "آقا! ما شنيده‌ايم كه فرح آمده منزل شما. اينجا هم شنيده‌ايم كه مي‌گويند با تباني قبلي بوده. شما اطلاعيه‌اي بدهيد كه در خانه من باز است و ايشان خودش آمده و تباني قبلي در كار نبوده. " آقايان بي‌تفاوت‌ها گفتند ما تلگراف نمي‌كنيم. آقاي خوئي خوب كرده كه اين كار را كرده! حقش بوده، ايشان زن سلطان مملكت و ملكه ايران است و امثال اينها! مي‌گفتند كه حتي نفت هم مال شاه است! اينها را به انقلاب وادار كردن، كار شاقي بود، كما اينكه بعضي‌ها تا آخر بي‌تفاوت ماندند،‌ ولي بعضي‌ها از نيمه راه برگشتند و به انقلاب پيوستند.
اين افتخار براي مرحوم مسائلي و بنده و آقاي آسيد غني اردبيلي به يادگار ماند. بدون استثنا تمام بيانيه‌هائي كه در تظاهرات و راه‌پيمائي‌هاي 70 هزار و 100 هزار نفري اردبيل خوانده شد، بنده خواندم و به قلم و تحرير بنده بود. قطعنامه اولين تظاهرات اردبيل و قطعنامه خلع شاه كه آخرين راه‌پيمائي‌هاي اردبيلي‌هاست، همه به انشا و به قلم بنده است كه براي ثبت در تاريخ خدمتتان تقديم مي‌كنم. البته در قطعنامه خلع شاه، تا نصف مطلب به قلم بنده است و بقيه‌اش هم احتمالا به املاء مرحوم دكتر بهشتي است كه آقاي عرفاني از پشت تلفن براي من قرائت كرد و در منزل آقاي رضا بيگناه نوشتم. اجازه بدهيد اسامي افرادي را كه در انقلاب همراه ما بودند تا جائي كه حافظه‌ام ياري مي‌دهد، براي ثبت در تاريخ بياورم. آقاي رضا بيگناه هم خودشان و هم برادرهايشان بسيار ياري كردند. آقاي عرفاني كلمه به كلمه عبارات مرحوم شهيد بهشتي را خواندند و بنده نوشتم و به قطعنامه خودمان افزودم. من فقط در يك مورد قطعنامه را نخواندم و آن هم وقتي بود كه همراه با آقاي آسيد غني اردبيلي و آقاي مسائلي آمديم تهران براي استقبال از حضرت امام و آقاي هادي دوست محمدي كه به اردبيل دعوت شده بود، به ايشان پيغام داديم كه منبر برود و قطعنامه را هم بخواند و بگويد كه ما چهار نفر رفتيم تهران كه از حضرت امام استقبال كنيم و عدم حضور ما به اين دليل است.

*سوال: آيا با مقاومت نيروهاي نظامي هم روبرو شديد؟

*بيدار: بله، در يكي از راه‌پيمائي‌ها فرمانده كوماندوها پيش آمد و خواست ممانعت ايجاد كند. گفتيم به نفع خودتان است كه بگذاريد ما راه‌پيمائي كنيم، چون چه بخواهيد چه نخواهيد ما اين سد را مي‌شكنيم. به نظرم آن سروان بعداً اعدام شد. الان اسمش يادم نيست. آنها عقب رفتند و ما به راه‌پيمائي ادامه داديم.

*سوال: اشاره كرديد كه مي‌خواهيد از كساني كه در انقلاب نقش داشتند، نام ببريد.

*بيدار: بله، ما غير از قطعنامه‌ها، پلاكاردها را هم مي‌نوشتيم و در تعداد زياد تكثير مي‌كرديم و شعارهاي انقلاب، روي پارچه‌هائي كه همسايه ما مي‌دوخت، نوشته مي‌شد. مي‌گفتم پارچه‌ها را مي‌خريدند، مي‌آورديم و ايشان به تعداد لازم، آنها را مي‌بريد و همسايه ديگري به نام حاج حجت جوادزاده كه هم‌ولايتي پدر خانم من بود و به او اطمينان داشتيم، چوبدستي‌هائي را كه براي پلاكاردها نياز داشتيم، با كمال سليقه در كارگاه نجاري خودش مي‌تراشيد و آقاي مردانه، نقاش هنرمند شهرمان، آنها را با رنگي كه در مقابل باران و برف پاك نشود، رنگ مي‌زد و با كمك آقاي مردانه پلاكاردها را تهيه مي‌كردند. از ديگر كساني كه در انقلاب در كنار ما فعال بودند، يكي هم مرحوم حاجي ابوالفضل دائي، پدر آقاي علي دائي، پدر فوتباليست معروف بود كه در تمام راه‌پيمائي‌ها در كنار من يا آقاي مسائلي و هم محله‌اي مرحوم آقاي ْآسيد غني اردبيلي بود. هنگامي كه فرمانداري نظامي اردبيل، آقاي مسائلي را دستگير كرده بود، چند نفري شديم و رفتيم تبريز و آقاي دائي زحمت رانندگي را به عهده گرفت. رفتيم و منزل آقاي قاضي طباطبائي وارد شديم. دو سه روز در آنجا معطل شديم. كساني كه با ما آمدند آسيد غني آقاي اردبيلي، آقا شيخ لطف‌الله محقق، سيد محمد تقي نجفي اردبيلي و آقاي دائي بودند. خيلي نگران حال آقاي مسائلي بوديم، چون ايشان بيماري قلبي داشت و آقاي دكتر ديوشلي و آقاي دكتر شيخ، ايشان را معالجه مي‌كردند. مرحوم آقاي قاضي طباطبائي، رئيس بانك اعتبارات تبريز، آقاي حاج جلال‌الدين مطلع را كه اردبيلي و بسيار مرد شريفي بود و با ادارات هم ارتباط داشت، خواست و گفت: "آقايان از اردبيل آمده‌اند براي آزادي آقاي مسائلي. شما برو و تيمسار شفقت را ببين. " ايشان نماينده ويژه شاه در تبريز و استاندار آذربايجان بود. گفت: "برويد و دستور بدهيد كه آقاي مسائلي آزاد شود. " تيمسار شفقت گفته بود آقايان يك نامه خطاب به من بنويسند تا من روي آن دستور بدهم. ما نامه‌اي نوشتيم و آقاي مطلع برد براي شفقت و او با خودكار نوشته بود كه آقايان، ما را تهديد به اعتصاب و بستن بازار كرده‌اند و اين موارد را خط زده و گفته بود نامه را اصلاح كنيد. من هم اصلاحاتي را در نامه اعمال كردم و به اين ترتيب آقاي مسائلي آزاد شدند.

*سوال: خاطرات شما از جريان انقلاب فراوان است و درعين حال شما را در اين گفت‌و‌گو خسته كرديم. به عنوان سئوال آخر بفرمائيد. بعد از گذشت سه دهه از انقلاب و پنجاه سال پس از ارتباطات شما با چهره‌هاي شاخص سياسي و انقلابي، تا چه حد از پيشينه سياسي خود احساس رضايت مي‌كنيد؟

*بيدار: والله بنده هرچه به پشت سر نگاه مي‌كنم،‌ مي‌بينم كه اگر يك كارهائي شده، كم بوده؛ از كارهائي كه انجام دادم، خرسند و راضي هستم كه اگر انقلاب خداي نكرده عقب مي‌افتاد، ما باز هم به آن تحركات و ارتباطات و فعاليت‌ها ادامه مي‌داديم. هميشه راضي بوده‌ام و خدا را شكر مي‌كنم كه سهم كوچكي در پيروزي انقلاب در منطقه‌مان داشتم. يادم هست اعلاميه‌ها از تهران، در پيت‌هاي پنير و روغن به يك بقالي مي‌آمد. پيت‌ها را باز و اعلاميه‌ها را به‌سرعت در تمام شهرپخش مي‌كرديم و حتي بعضي‌ها را براي مرحوم قاضي طباطبائي هم مي‌فرستاديم. مي‌شود گفت كل اعلاميه‌هاي آقايان علما به دست ما مي‌رسيد و ما توسط عواملي كه در فرهنگ، بازار و حتي در ارتش داشتيم، آنها را پخش مي‌كرديم. از كارهاي خودم راضي هستم و از خدا مي‌خواهم كه به ديده عنايت، به كرم خودش قبول بفرمايد و به ما توفيق بدهد كه آن راه را ادامه بدهيم.

نوشته شده توسط خسروبیگی در پنجشنبه 29 بهمن1388

لينك ثابت